Na een eerste snelle impressie is er een uitvoerig E-book-verslag verschenen van ruim 100 pagina’s.

De conferentie begon met een ‘keynote’ speech van de Belgische econoom (en voormalig bankier) Bernard Lietaer. Deze hield een bevlogen verhaal over de rol van geld in de economie en samenleving. Hij beschrijft treffend wat er fout is gegaan waardoor we in de instabiele en topzware schuldenbergen van nu terecht zijn gekomen. Een van de oorzaken is de monocultuur in geld: centraal wordt bepaald welke ene munt heerst, en andere vormen van geld krijgen geen kans of mogen niet eens bestaan.

(uit het E-book:) “U moet drie dingen weten,” vervolgt Lietaer. “Ten eerste: Een politieke democratie zonder monetaire democratie werkt niet, heeft nooit gewerkt en zal nooit werken. Ten tweede: Het probleem van de huidige economie is niet tijdelijk, maar structureel en fundamenteel. Ten derde: Alleen structurele oplossingen kunnen een uitkomst bieden en die oplossingen zijn er.”

Het doorbreken van de monocultuur is volgens Lietaer een van de kernpunten van de oplossing voor de structurele crisis van de economie. Net als in de natuur zal een diversiteit aan vooral kleinschalige munten oplossing moeten bieden en veerkracht moeten bieden. Daarnaast heeft hij een nieuwe wereldmunt ontwikkeld, de Terra, die de oppermachtige dollar zou moeten vervangen. ” De waarde van de Terra zou gebaseerd moeten zijn op een mandje van zes belangrijke grondstoffen, zoals olie, koper, staal, graan, etc. “De fluctuatie van de prijzen van die grondstoffen veroorzaken momenteel een kwart van de volatiliteit van het systeem,” legt Lietaer uit. “De munt zou bovendien een negatieve rentevoet moeten hebben, zodat speculatie wordt tegengegaan.””

Tweede spreker is Martijn van der Linden, van Platform DSE. Met beeldende slides zette hij uiteen wat de visie van het platform is op de economie, en vooral waar het heen moet. The Great Transition moet nu ingezet worden, en het platform heeft een schets van de weg die bewandeld zou kunnen worden. De vaste PDSE-volger zal het verhaal in grote lijnen kennen, zie de slides hier (pdf)

Een eerste reactie, gevolgd door een discussie met de inleiders, werd gegeven door de vermaarde econoom Arjo Klamer. Hij begon met de stelling dat de bij deze conferentie opgerakelde problemen zeer belangrijk zijn, maar daarbuiten “totaal niet gezien wordt”. Klamer is de man van de verfrissende lakonieke observaties. Hij stelt ook dat de crisis waarschijnlijk in Nederland nog erger zal moeten worden, om de boel op te schudden. Een deel van de discussie met de zaal gaat over het fenomeen (economische) groei en de ingewikkelde relatie die we daar allemaal mee hebben. Een van de oplossingen werd gevonden in het meer benaderen en uitdragen van de overvloed die we op veel gebieden beleven, in plaats van de schaarste te benadrukken. Ook alternatieve geldvormen kwamen aan de orde, en Lietaers Terra en de vraag hoeveel die op zou kunnen lossen.

Na de lunchpauze werd de knop verder omgezet om over oplossingen van de in de ochtend geschetste situatie te praten. Het middagdeel begon met een bevlogen speech van Francine Mestrum, ontwikkelingssociologe aan de Universite Libre in Brussel en gespecialiseerd in armoede en ontwikkeling. Zij geeft eerst inzicht in de ideeën van François Houtart(van het Centre Tricontinental), die veel aanzetten voor structurele oplossingen bevatten. Daarna gaat ze in op ‘de commons’ oftewel het Gemeenschappelijk Goed van de Mensheid (GGM) en alternatieve

voorstellen voor het financiële systeem. Ook Houtart heeft ideeën over het beheer van dit GGM. Uiteindelijk vat ze die voorstellen samen in vijf punten over de economie, cultuur, democratisering en solidariteit. Wat betreft het financiële systeem komt Mestrum even helder met adviezen op het gebied van geldystemen, controle op het kapitaalverkeer, de bankensector, de derivatenmarkt, belastingen en IMF en Wereldbank.

Na de inleiding van Francine Mestrum kwamen vijf ‘deeloplossingen’ ter sprake, door mensen die gespecialiseerd zijn op dat specifieke terrein en die ook van tevoren stukken hadden ingestuurd. Meer van die deeloplossingen waren van tevoren op de website voor de conferentie geplaatst (hier zijn ze terug te vinden).

Erik Wesselius werkt bij Corporate Europe Observatory, een organisatie die in Brussel gevestigd is en de lobbypraktijken van het bedrijfsleven op de voet volgt. Erik geeft een reeks verbijsterende feiten over de omvang van die lobbymacht, en de resultaten die ze daarmee weten te bereiken. Dat komt er in het kort op neer dat ze de deregulering die aan deze crisis ten grondslag ligt, eerst hebben bewerkstelligd en nu hard werken aan het voorkomen dat nieuwe regels ingevoerd worden. Het terugdringen van die lobby-invloed is dan ook een van de voorwaarden om tot verandering ten goede in de financiële sector te kunnen komen. Wesselius brengt daartoe een vijftal speerpunten in, zoals verplichte lobbytransparantie, regels over ‘draaideurpraktijken van politici en managers en het uitbannen van lobbyisten uit de invloedrijke expertgroepen van de EU.

Myriam van der Stichele, van Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen (SOMO) had ter voorbereiding een sterk stuk ingestuurd over het reguleren van financiële markten (ten dienste van duurzaamheid) en lichtte dat op de conferentie verder toe (link naar pdf) http://www.platformdse.org/wp-content/uploads/DSE-geld-wereld-MVS-sent-19-3-2012.doc

Myriam noemt drie elementaire principes die doorgevoerd moeten worden:

• Verandering in machtsverdeling – niet de wil van financiële markten maar burgerparticipatie;

• Enkel financiering om het huidige systeem te transformeren naar een duurzame economie en duurzame samenleving;

• Groei van diversiteit in de financiële markt.

Myriam is zeer goed ingevoerd in de politieke kringen waar gepoogd wordt regels in te voeren om de financiële markten te reguleren, en windt geen doekjes om wat er eigenlijk zou moeten gebeuren: Er moeten regels komen die banken dwingen altijd ten dienste te staan van een duurzame economie en een duurzame maatschappij. “Banken moeten zich wettelijk verplichten om alle activiteiten te staken die daar strijdig mee zijn.”

Als intermezzo declameert PDSE-lid John Huige een column over (Geld en) De Polder. U kunt deze in z’n geheel hier teruglezen.

Ted van Hees (Oxfam/Novib) voert campagne voor de invoering van een belasting op internationale financiële transacties (FTT of in de volksmond Robin Hood-belasting genaamd). Die zou twee nare vliegen in een klap kunnen slaan. Ten eerste wordt het flitskapitaal ingedamd. Daarnaast levert het geld op dat kan worden herverdeeld of aan armoedebestrijding zou kunnen worden besteed. Ted vestigt allereerst de aandacht op de Eerlijke Bankwijzer die inzicht geeft in het investeringsbeleid van banken zodat consumenten beter kunnen kiezen wat ze willen dat er met hun geld gebeurt. Daarnaast is er taxjustice, een algemenere campagne voor ‘eerlijkere belastingen’.

Edgar Kampers tenslotte, is actief bij Qoin, een stichting die community currencies van de grond krijgt en ondersteunt en onder meer Bernard Lietaer als adviseur heeft. Kampers is specialist op het gebied van alternatieve currencies. Kampers laat eerst een flitsend filmpje zien van Caire.nu, een samenwerkingsvorm voor een nieuwe vorm van zorgdienstverlening en die in plaats van met geld, met caire-credits werkt. Een ander sterk voorbeeld van alternatieve geldvormen zijn de Brixton Pound.

Nadat Arjo Klamer het eerste exemplaar van de nieuwe brochure van PDSE overhandigd heeft gekregen (“Beter meten van welvaart en welzijn –Indicatoren voor een duurzame en solidaire economie”)  barst de afsluitende plenaire discussie los. Het gaat over van alles (wat wil occupy nu precies? Welke rol moeten banken hebben?) en nog wat (strategie, moeten voorstellen concreter of juist utopischer). Presentator Frank du Mosch weet Arjo Klamer en anderen tot grote hoogten te brengen, met als resultaat onder andere een nieuwe tegelwijsheid over de overeenkomst tussen banken en priesters (Klamer: “Geld voor een bank is als seks voor een priester: je komt er niet aan, maar je zit er wel dichtbij. Je moet dus veel zelfdiscipline hebben”). Een ding is zeker, concluderen de discussianten; als je mensen vraagt wat ze werkelijk belangrijk vinden in het leven, noemen ze zaken als vriendschap en gezondheid, of een goed gesprek, allemaal zaken die niet in geld uit te drukken zijn en ook niet door banken verkocht wordt. Het is dus wel duidelijk wat er zou moeten prevaleren.

 Lou Keune, de grand old man van PDSE doet de traditionele afsluiting met een korte samenvatting van de inhoud die de afgelopen dag langsgekomen is, een (tamelijke positief) oordeel daarover en het aangeven van wat er nog allemaal zou moeten gebeuren. Dat is nog heel veel, maar we zitten op de goede weg. En – een hint voor de lezer – een van de zaken die PDSE daarvoor dringend nodig heeft is donaties.

Een veel uitgebreider verslag van de dag treft u aan in een schitterend vormgegeven E-book (pdf), waar een deel van de citaten hierboven uit overgenomen is.

Een regelmatig verschijnende nieuwsbrief van het Platform Duurzame en Solidaire Economie

*) E-Book verslag conferentie Rode Hoed

Op 23 Maart 2012 was er een bijeenkomst in de Rode Hoed in Amsterdam, getiteld: ‘Geld draait de wereld door’. De bijeenkomst werd mede door Platform DSE georganiseerd en was gericht op het analyseren van de rol van de financiële sector in de economische crisis. Naar goed gebruik van PDSE was er vooral aandacht voor oplossingen en alternatieven. Er is nu een prachtig E-book-verslag van de conferentie verschenen, dat als pdf-file op de website te vinden is: http://www.platformdse.org/wp-content/uploads/Geld-Draait-de-Wereld-Door-Boek.pdf

*) Avond 6 van DOPP: De overheid: marktmeester namens de samenleving
met Herman Vollebergh (PBL, Tilburg University), Marga Hoek (De Groene Zaak) en Peter Bakker (WBCSD, eerder: TNT)

Donderdag 10 mei, 18.15 – 21.00 uur, De Uithof, Utrecht, Marinus Ruppertgebouw, zaal 042

Het Duurzaamheidsoverleg Politieke Partijen (initiatiefnemer van ‘Nederland krijgt nieuwe energie’) onderzoekt (i.s.m. het Platform DSE en het Utrecht Sustainability Institute) de transformatie naar een duurzame economie en wat de politiek daaraan kan bijdragen. Eerder  is ingegaan op handelsverdragen, financiële systemen, maatschappelijk verantwoord ondernemen, en de macht van de consument. Op 10 mei gaan inspirerende sprekers met ons in op de rol van de overheid om de economie te verduurzamen. Wat is een betere indicator dan het BNP? Reguleren of het aan de vrije markt overlaten, en met welke instrumenten? Hoe bereiken we een level playing field, zodat duurzaam ondernemen wordt gestimuleerd?

Meer informatie www.economie-transitie.nl

*) Nieuw: Brochure over indicatoren “Beter Meten van Welvaart en Welzijn”

Op de conferentie van Platform DSE in de Rode Hoed werd het eerste exemplaar van de brochure “Beter Meten van Welvaart en Welzijn – Indicatoren voor een Duurzame en Solidaire Economie” gepresenteerd. Het boekwerk werd in ontvangst genomen door de econoom Arjo Klamer, die verklaarde erg blij te zijn dat er een helder overzicht was verschenen van de voornaamste alternatieve indicatoren.

De brochure zet allereerst uiteen wat het probleem is van de nu gebruikte indicator het Bruto Binnenlands Product – BBP. Vervolgens wordt een achttal alternatieven uitvoerig beschreven. In het slothoofdstuk wordt gesteld dat de oplossing gezocht moet worden in een “dashboard” van meetinstrumenten “met een mooie combinatie van een aantal ecologische en sociale indicatoren”.

Van elke van de acht beschreven indicatoren wordt aangegeven wat de voordelen en de beperkingen van de betreffende indicator zijn. Het betreft achtereenvolgens de Sustainable Society Index, de index voor Duurzame Economische Welvaart, de Human Development Index, de Mondiale Voetafdruk, de Living Planet Index, het Milieuduurzaam Nationaal Inkomen, de Happy Planet Index en de BOA-quote. Auteurs in de brochure zijn John Huige, Lou Keune, Geurt van de Kerk, Brent Bleys, Jan Juffermans, Bart de Boer en Roefie Hueting, Rens van Tilburg en Marianne Dauvillier en Thera van Osch.

De brochure telt 70 pagina’s en is te bestellen bij het Platform DSE door het sturen van een mailtje naar vdv [@] globalternatives [punt] nl met als onderwerp ‘bestelling Beter Meten’ en in het mailtje vermeld naam, adres, postcode en woonplaats en overmaking van 8 euro (inclusief porto) op rekening 39.05.34.218 van Stichting Voor de Verandering ovv ‘Beter Meten’. Na ontvangst van het geld en de adresgegevens zal het boek worden toegezonden.

*) E-Book Mijn Hemel! Wat gebeurt er op Aarde?’

Jan Juffermans, lid van de kerngroep van PDSE, heeft een eigen E-book uitgebracht met als titel ‘Mijn Hemel! Wat gebeurt er op Aarde?’. Het boek is hier te lezen of downloaden:

http://www.voetafdruk.eu/onzevoetafdruk/mijnhemel/

*) Geldseminar ‘Het kwartje valt’ – 10 mei

Op 10 mei organiseert Economy Transformers (ET) in het Geldmuseum in Utrecht een evenement rondom de centrale vraag: “Hoe komen we van het huidige geldsysteem tot een systeem waarin geld weer dienend is aan mens en natuur?”

http://www.economytransformers.com/geldseminar-10-mei/

*) Nieuw op de website: Alternatieve vormen van economie

Ondanks de diverse crises (financieel, economisch, politiek, sociaal, ecologisch, cultureel) domineert bij beleidsmakers op vrijwel ieder niveau, nationaal en internationaal, nog steeds de gedachte dat de markt, ‘mits die goed functioneert’, wel zorgt voor oplossingen. Nog steeds zijn privatisering, deregulering en vrijhandel de leidende principes. Dit is neoliberalisme ten top. Het denken in termen van geld is gaan overheersen in onze wereld. Geld is een doel geworden, terwijl het een middel zou moeten zijn om het economisch verkeer soepel te laten verlopen. Door de voortdurende focus op winstmaximalisatie en economische groei zijn geldwaarden mens- en natuurwaarden gaan overheersen. Het Platform DSE vindt dat dit anders moet. Efficiëntie uitgedrukt in geld is namelijk totaal iets anders dan energie-, materiaal- en tijdsefficiëntie. Lees het artikel hier verder: http://www.platformdse.org/?page_id=4279

*) Maandag 7 mei, CREA over het Begrotingspact van de EU

De maandelijkse avond over Real World Economics bij CREA, de Studium Generale van de UvA in Amsterdam, gaat op 7 mei over het ‘begrotingspact’ dat de Eurozone-landen binnen de EU hebben getekend, en dat vergaande gevolgen heeft voor nationale economieën. Een en ander is ook nauw verbonden aan de protesten die komende 16-19 mei in Frankfurt zullen geschieden. meer informatie over de CREA-avond: http://www.globalinfo.nl/Nieuws/rwecrea-7-mei-over-begrotingspact-eu.html

Over de protesten in Frankfurt: http://www.globalinfo.nl/Nieuws/waarom-frankfurt-16-19-mei-iedereen-aangaat.html

*) Colofon

Platform Duurzame en Solidaire Economie – DSE

(voor contact: info [@] platformdse [punt] org)

website Platform DSE: http://www.platformdse.org

E-Book ‘Geld draait de wereld door’.

De brochure zet allereerst uiteen wat het probleem is van de nu gebruikte indicator het Bruto Binnenlands Product – BBP. Vervolgens wordt een achttal alternatieven uitvoerig beschreven. In het slothoofdstuk wordt gesteld dat de oplossing gezocht moet worden in een “dashboard” van meetinstrumenten “met een mooie combinatie van een aantal ecologische en sociale indicatoren”.

Van elke van de acht beschreven indicatoren wordt aangegeven wat de voordelen en de beperkingen van de betreffende indicator zijn. Het betreft achtereenvolgens de Sustainable Society Index, de index voor Duurzame Economische Welvaart, de Human Development Index, de Mondiale Voetafdruk, de Living Planet Index, het Milieuduurzaam Nationaal Inkomen, de Happy Planet Index en de BOA-quote. Auteurs in de brochure zijn John Huige, Lou Keune, Geurt van de Kerk, Brent Bleys, Jan Juffermans, Bart de Boer en Roefie Hueting, Rens van Tilburg en Marianne Dauvillier en Thera van Osch.

De brochure telt 70 pagina’s en is te bestellen bij het Platform DSE door het sturen van een mailtje naar vdv [@] globalternatives [punt] nl met als onderwerp ‘bestelling Beter Meten’ en in het mailtje vermeld naam, adres, postcode en woonplaats en overmaking van 8 euro (inclusief porto) op rekening 39.05.34.218 van Stichting Voor de Verandering ovv ‘Beter Meten’. Na ontvangst van het geld en de adresgegevens zal het boek worden toegezonden.

 Digitale versie artikel

Sheet the future is local.

Onlangs heeft PDSE lid Jan Juffermans een gratis eBook uitgegeven. In zijn boek met de titel ‘Mijn hemel! Wat gebeurt er op aarde?’ legt hij  uit dat de overbelasting van de aarde het overkoepelende vraagstuk is.

Mondiale problemen zoals ontbossing, overbevissing, het snelle uitsterven van soorten, tekorten aan grondstoffen, hogere voedselprijzen en klimaatverandering blijken het gevolg te zijn van één overkoepelend vraagstuk: de overbelasting (overshoot) van de aarde, veroorzaakt door de groeiende overbevolking en overconsumptie. Wat kunnen en moeten we daaraan doen?

Daarover gaat dit nieuwe eBook van 48 geïllustreerde pagina’s.  Het is gemaakt om te lezen op een eReader, iPhone, iPad of een gewoon computerscherm, met ruim 35 links naar de bronnen en achtergrondinformatie.

Download of lees het gratis eBook op: www.voetafdruk.eu/mijnhemel

Het netwerk wil in alle gevallen graag PDSE erbij betrekken voor expertise. Ook KvK Friesland is geinteresseerd. We blijven deze contacten onderhouden. Daarnaast komt er een vervolgcontact met DGMR (een van de netwerkpartners in het Netwerk Duurzaam Fryslan), naar aanleiding van een tijdens dezelfde gelegenheid gegeven presentatie over de door hen uitgevoerde analyse en ondersteuning van ‘koploperbedrijven’. DGMR staat open voor toevoegingen vanuit PDSE aan de analysetool. Dit biedt ook PDSE kansen om op deze manier de visie doorvertaald te krijgen naar het bedrijfsleven. Tot slot gaat het netwerk Duurzaam Fryslan zich tevens bezinnen op de eigen rol, in relatie tot diverse andere netwerken en overleggen in de provincie Friesland. Sowieso wil men door met de bovengenoemde acties. De niet aanwezige leden van het netwerk zullen hier nog op moeten bijgepraat, dat verzorgt het netwerk zelf.

Bijgevoegd de door ons verzorgde presentatie.

23 maart stond de Rode Hoed de hele dag in het teken van de crisis en de financiële sector. Een snelle eerste impressie. Uitgebreidere verslagen komen over een week op de website te staan.

Het ochtenddeel werd begonnen met een flinke inleiding door de Belgische econoom en voormalige Centrale Bankier Bernard Lietaer. Hij pleitte voor een nieuw monetair ecosysteem, zonder de schadelijke monetaire monopolies die er nu heersen. Daarna vertelde Martijn van der Linden over de visie van het Platform DSE van de huidige economie en hun voorstel voor een ‘grote transitie’. Afsluitend gaf de Rotterdamse econoom Arjo Klamer commentaar op de inleidingen. Hier ziet u de drie heren ondervraagd worden door gespreksleider Frank du Mosch

In de middag kwamen vijf deskundigen vertellen over de ‘deeloplossingen’ die ze hadden voor hun specifieke terrein. De aftrap voor het midddagdeel werd genomen door de ontwikkelingssociologe Francine Mestrum. Daarna kwamen achtereenvolgens Myriam vander Stichele (SOMO), Erik Wesselius (CEO), Edgar Kampers (Qoin), Ted van Hees (Oxfam/Novib) en Arjo Klamer (Erasmus Universiteit) aan het woord. Tussendoor las John Huige een column voor over ‘polderen’. En Lou Keune sloot het geheel af. Nogmaals: uitvoeriger verslag van hun bijdrages volgt later.

Arjo Klamer en Francine Mestrum, in gesprek met Frank du Mosch

Voor vragen: info [@] platformdse [punt] org

Sinds 2008 hebben we met het Platform Duurzame en Solidaire Economie (DSE) elk jaar een conferentie georganiseerd over stappen naar die door ons gewenste ‘eerlijke economie’. De plek was vaak de Universiteit van Tilburg. Dit jaar doen we dat op 23 maart in Amsterdam, in en in samenwerking met De Rode Hoed. En we hebben ervoor gekozen om dit keer vooral over de crisis in de financiële sector te hebben en de praktische én fundamentele maatregelen en hervormingen die er mogelijk zijn.

Kansen en oplossingen voor de doorbraak van een groene en eerlijke economie.

Conferentie van het Platform Duurzame en Solidaire Economie in samenwerking met de Rode Hoed Vrijdag 23 maart 2012, 10.00 – 18.00 uur

De jaarlijkse conferentie van Platform DSE is deze keer geheel gewijd aan de financiële sector en de crisis. Met inspirerende verhalen van onder andere Bernard Lietaer en Francine Mestrum. Met scherpe analyses van de onderliggende problemen. En met een keur aan praktische oplossingen.

De ochtend wordt voornamelijk besteed aan het schetsen van de huidige stand van zaken van de economie en aanwijzen van de grootste problemen en de verantwoordelijken daarvoor.

In de middag komen ‘fundamentele deel-oplossingen’ aan bod, zoals regulering van banken en financiële markten, herziening van belastingen, duurzame investeringen, anders lobbyen en de rol en kansen van regionale valuta.

Ook zijn er stands en wordt er een biologische lunch geserveerd.

Deelname kost 15,- /50,- /100,- euro (al naar gelang inkomen en positie)

Voor kaarten: http://www.rodehoed.nl en bij Primera-winkels en de kassa van de Rode Hoed tijdens kantoortijden. Kaarten zijn ook op de dag zelf aan de deur te koop.

Programma (word)

Flyer online (pdf)

Papers deel-oplossingen

Sheets

Voor vragen of informatie: info [@] platformdse [punt] org

De bezetting gaat op het moment van schrijven (dinsdag 28 februari) z’n tweede dag in

Op de eerste dag werden er in de – eveneens bezette – collegezalen workshops en debatten gehouden. Een van de workshops werd door PDSE gegeven en ging over solidaire economie.

Een overzichtsartikel van de eerste bezettings dag is te vinden bij Doorbraak

Meer informatie over de positie van de schoonmakers en hun campagne: www.schoongenoeg.nu/

Presentatie Planned Degrowth (NL)

De sheets met facts van Rodrigo Fernandez (Somo, UvA)

De sheets over ‘anders meten‘ van Lou Keune (PDSE)

De sheets over Planned Degrowth van Martijn van der Linden (PDSE)

 De mondiale economie verkeert in een forse crisis: niet alleen op financieel niveau, maar ook als het gaat om groeiende ongelijkheid of ecologische factoren, door de roofbouw op schaarse grondstoffen.

Desondanks blijft het idee van ‘groei’ de economische theorie en het beleid domineren, ongeacht van wie er nu profiteert van die groei of welke gevolgen de voortdurende uitbreiding van productiesystemen heeft voor de ecosystemen van de aarde.

 Is economische groei nog wel een relevant doel? En indien niet, welke gevolgen heeft dat voor beleid en theorie?

 Drie deskundigen komen deze problematiek toelichten: mr. Willem Hoogendijk (Stichting Aarde), dr. Lou Keune (econoom aan de Universiteit van Tilburg), drs. Martijn van der Linden (econoom, voormalig ‘trader’, coördinator Platform DSE).

Maandag 20 februari

20.00 uur in CREA (dat net verhuisd is, dus nieuwe locatie: Nieuwe Achtergracht 170, (Roeterseiland, Amsterdam)

Toegang gratis voor studenten (ook van buiten de UvA), anderen 5 euro

http://www.crea.uva.nl/agenda_en.php?agenda_id=1030

http://www.globalinfo.nl/tag/real-world-economics/

————–

English Version:

Growth and degrowth in economics

The global economy is facing a severe crisis: not only at the financial level, but also related to increasing inequalities or environmental problems, as a consequence of the overexploitation of limited and non-renewable resources.
Nevertheless, the idea of “growth” continues to drive economic theories and policies, independently of who benefits from that growth or the consequences of continuous expansion of production system on the ecosystems of the planet.
Is economic growth still a relevant objective? If not, which implications arise for economic theory and policies?

With: mr. Willem Hoogendijk (Earth Foundation), dr. Lou Keune (economist Tilburg University), drs. Martijn van der Linden (economist, ex-trader, coördinator Platform DSE).

Location: CREA Theater
Admission: students free, others € 5,-
No reservations

20:00 hours

Note that CREA has recently moved to Nieuwe Achtergracht 170, (Roeterseiland, Amsterdam)

http://www.crea.uva.nl/agenda_en.php?agenda_id=1030

http://www.globalinfo.nl/tag/real-world-economics/

Een cursus over een duurzame en solidaire weg uit de crises op basis van het plan ‘een fair & green deal’ van de brede alliantie voor een Fair & Green Deal.

Voor de cursus wordt een aantal gastsprekers uitgenodigd.

De zes bijeenkomsten van de cursus eerlijke economie:

1. Uitleg over het plan ‘Fair & Green Deal’, een urgentieprogramma. Over de energiecrisis en de klimaatcrisis, met de strijd tegen waterprivatisering in Bolivia als voorbeeld van de neoliberale verhoudingen. Inleider: Kees Hudig

2. De tweede bijeenkomst gaat over eerlijke mondiale verhoudingen, over de mondiale ecologische voetafdruk en ‘eerlijk meten’. (Voetafdruk campagne en MEV+, alternatieve indicatoren). Inleider: Lou Keune.

3. Cursusavond drie over de technische en juridische oplossingen voor bestaande problemen, en de grenzen van de mogelijkheden daarvan. Met Urgenda, Solidair, werkgroep Juridisch van Platform DSE. Inleider: nog niet bekend.

4. De vierde cursusavond gaat helemaal over economische hervormingen: belastingen, regulering, alternatieve geldsystemen, alternatief ondernemen (inclusief beleggen). Inleider en gastspreker is: Paul Metz .

5. Tijdens de op een na laatste cursusbijeenkomst gaat het over Rotterdam Fair & Green. Diverse Rotterdamse organisaties, die de principes van Fair & Green reeds in de praktijk brengen, worden uitgenodigd zich te presenteren. Cursisten gaan met de organisatie van hun keuze in gesprek en maken afspraken voor een werkbezoek of activiteit.

6. De laatste bijeenkomst gaat over ‘Zelf aan de slag’: Alle deelnemers bereiden een presentatie voor. Hierin combineren zij de inzichten die de cursus hen heeft opgeleverd met een plan van actie, individueel of in samenwerking met anderen. Ieder krijgt 2 minuten voor een mondelinge presentatie. Medecursisten en docenten geven feedback op de voorstellen.

Kosten € 55,= (voor Nivon-leden € 45,=). Als de kosten een bezwaar vormen voor deelname, dan kan in overleg reductie worden verleend. In de cursusprijs is inbegrepen het recent verschenen boek “Voor een duurzame en solidaire economie” van John Huige en Lou Keune.

Aanmelden graag per email

Nivon-centrum voor cultuur en natuur

Dirk Smitsstraat 76

3031 XE Rotterdam

088 099 0999

<mailto:info [@] nivonrotterdam [punt] nl> info [@] nivonrotterdam [punt] nl

http://www.nivonrotterdam.nl

ING-rekening 52 03 83 tnv Nivon Rotterdam

Onder het mom van duurzame ontwikkeling wordt inmiddels al een generatielang gewerkt aan een betere verhouding met de aarde, binnen én tussen de generaties. De start daarvoor vormde zoals bekend de publicatie van het Brundtlandrapport Our Common Future (1987). Met de VN-conferentie over Milieu en Ontwikkeling van 1992 in Rio de Janeiro werd dit thema met groot enthousiasme opgepakt.

Inmiddels bevinden we ons bijna vijfentwintig jaar na Our Common Future en staat Rio+20 voor de deur. Overal borrelt het van de duurzame initiatieven: bij burgers, in bedrijven, op scholen, in kerken etc. Toch wil het met de doorbraak naar een duurzame en rechtvaardige wereld nog niet erg vlotten. Ondanks de inspanning voor de Millennium Development Goals neemt de wereldwijde armoede en ongelijkheid nog niet overtuigend af, of zelfs toe. En ondertussen groeit de Mondiale Ecologische Voetafdruk alleen maar en overschrijdt deze de biocapaciteit van de aarde inmiddels met zo’n vijftig procent. Mensen en de natuur worden ‘ver-ont-waardigd’, zou je kunnen zeggen. De tijd dringt, kunnen we Carl Friedrich von Weizsäcker (1986) nog eens nazeggen.

Hoe komt het dat de omslag naar duurzaamheid zo traag verloopt en wat kunnen we daaraan doen? Dat zijn de centrale vragen van De ceder en de saxofoon. Improviseren op een volwassen economie en een duurzame welvaart.

Op basis van het werk dat Oikos in de loop der jaren ‘in het veld’ heeft gedaan wijst Hogenhuis een aantal oorzaken voor de trage voortgang aan. Het werk van de talloze organisaties, bedrijven en burgergroepen is sterk versnipperd. Er spelen allerlei ideologische tegenstellingen en waanbeelden over welvaart, groei, duurzaamheid e.d. Er zijn te weinig herkenbare en aansprekende voorstellingen van een duurzame toekomst en wat deze aan welvaart, welzijn of ‘goed leven’ opleveren. Wat daarover wel wordt gezegd is vaak te abstract of te specialistisch, en soms beide. Vaak ook te eenzijdig en met een schijn van objectiviteit. Alsof wat een schoon milieu inhoudt puur feitelijk is vast te stellen en – hoe belangrijk ook – het enige is dat telt.

Wat zich hier wreekt is een gebrek aan herkenning dat we te maken hebben met een diepgaande systeemcrisis die zich niet alleen uit in schade aan natuur en milieu – met klimaatverandering als een cruciaal voorbeeld – maar ook in armoede, honger, uitsluiting en ongelijkheid, gebrekkig functioneren van de economie, falen van het financiële systeem, gebrekkig functioneren van de democratie, opkomend populisme en zo meer. Ook wordt te weinig gezien dat duurzaamheid, welvaart en ontwikkeling hoe men het ook wendt of keert waarden-volle begrippen zijn waarover onvermijdelijk debat, dialoog en politieke strijd gevoerd moet worden en waarbij beleving een cruciale rol speelt.

De ceder en de saxofoon pleit daarom voor een radicale koerswending in het werken aan duurzame ontwikkeling, wereldwijd en bij uitstek in Nederland. Een koerswending naar samenwerking. Een afscheid van ideologische scherpslijperij ten gunste van het zoeken naar overlappende overeenstemming. Waarbij men beseft dat milieukundigen, economen, filosofen en ‘gewone’ burgers meestal niet hetzelfde bedoelen met economische groei. Tegelijk een einde aan de obsessie met groei – of men die nu wel noodzakelijk vindt of juist niet – ten gunste van een meer volwassen benadering van de economie, waarin welvaart en welzijn zich ontwikkelen zonder per se te groeien. Een keuze voor een meer politieke benadering – in de zin van strijd over waarden – van duurzame ontwikkeling in plaats van een deskundologische. Een politieke benadering waarin iedereen – expert of niet – een bijdrage kan en moet leveren op basis van eigen ervaring en vaardigheden, verwachtingen en zorgen, verbeelding en waarden.

In het boek wordt deze benadering uitgewerkt op basis van sociaalwetenschappelijke inzichten omtrent maatschappelijke verandering en gedragsverandering, een uiteenrafelen van de discussie over welvaart, groei, de eisen van ontwikkeling en rechtvaardigheid en de grenzen van duurzaamheid. In enkele hoofdstukken en een aantal intermezzo’s worden daarvoor de containerbegrippen duurzaamheid, gerechtigheid, ontwikkeling, groei, welvaart en geluk als het ware open gemaakt. En uiteindelijk wordt op basis daarvan een voorzet gegeven voor een maatschappelijke strategie van improvisatie gericht op een diepgaande transitie in onze cultuur en mentaliteit, maatschappelijke structuren en economische instrumenten. Een strategie waarin zowel levenskunst, beleving en spiritualiteit als politieke machtsvorming een noodzakelijke plek hebben.

In De ceder en de saxofoon wordt deze benadering – met een term ontleend aan Hans Boutellier – gepresenteerd als improviseren. Improviseren is het interessantst als je het samen doet en vergt verbeelding, beleving, de vaardigheid deze over te brengen, uitproberen, uitdiepen van thema’s en – bovenal – afstemming en elkaar de ruimte geven.

Wie goed om zich heen kijkt merkt dat dit ‘improviseren op een volwassen economie en duurzame welvaart’ in de beperkte zin van uitproberen al volop gaande is. Maar het is nog teveel ‘ieder op eigen houtje’ en min of meer voor eigen parochie. Het ontbreekt nog aan voor brede groepen overtuigende verbeelding en met name aan afstemming. Zonder die elementen komt een echte beweging niet op gang en breekt de duurzame samenleving niet door.

Kortom, het is al begonnen, of – met een verwijzing naar het gedicht De Ceder van Han Hoekstra – de ceder, symbool van duurzaamheid, kracht, wijsheid, vasthoudendheid en transitie, is geplant. Mogen we zeggen: aan het ‘groeien’!?  Maar we zijn er nog niet.

Bestellen:

De ceder en de saxofoon. Improviseren op een volwassen economie en een duurzame welvaart, Christiaan Hogenhuis, Damon/Oikos/Kerk en Wereld, 2012. Isbn 978 94 6036 026 8, 320 pagina’s, € 27,90

Onderdeel van deze bijeenkomst was ook een filmpje van de JS (http://www.js.nl/) dat enkele leden van de werkgroep duurzaamheid van de JS hadden gemaakt met opvattingen van congresgangers over de noodzaak van duurzaamheid. Algemene beeld: profiel van de PvdA op duurzaamheid kan en moet veel beter.

Daarna vertelde iets over Lou rol en acties van het Platform en gaf hij een aanzet voor de discussie met aan te geven dat ter vermijding van verdere opwarming de CO2 uitstoot met de grootst mogelijke urgentie omlaag moet. Om dat bereiken is een transitie nodig naar een duurzame en solidaire economie. John vervolgde met de stelling dat verdergaande groei, zoals die nog steeds het officiële beleid is van de EU leidt tot een onaanvaardbare stijging van het gebruik van grondstoffen en een verdere verslechtering van het milieu. John pleitte voor een transitieportefeuille bij elke PvdA-fractie (gemeentelijk, provinciaal, landelijk en in het EP).

Het debat hierna was zeer levendig. Zo gaf Lou o.m. met veel voorbeelden aan dat er nog steeds sprake is van omgekeerde ontwikkelingshulp (een netto geldoverdracht van ontwikkelingslanden naar rijke landen in de vorm van betalingen voor rente en aflossing van leningen). Hierin verandering brengen vergt grote internationale inspanning door o.m. wijziging van regelingen van de WTO.

Afzien van verdere economische groei was een belangrijk discussiepunt dat nogal flinke reacties gaf. Als groei anders zou kunnen heten zou het toch mogelijk moeten zijn, zo was de reactie. Ook de rol die de diverse spelers (overheid, bedrijven, burgers) zouden kunnen spelen gaf een levendig debat. Jammer dat de tijd ontbrak om deze onderwerpen verder uit te discussiëren. We bieden de LME en JS graag aan dit debat voort te zetten.

Het plan bestellen.

Hierbij een uitgebreid verslag daarvan. Over de achtergrond en het programma van de expertmeeting vindt u uitgebreide informatie elders op deze website (link naar achtergrond).

De lijst met deelnemers is (hier te vinden)

Ook was er een grote reeks ondersteunende documenten, die hier terug te vinden zijn.

Van de sprekers waren aparte voorbereidende teksten beschikbaar.

—————————

De expertmeeting begon met inleidende woorden van dagvoorzitter Ted van Hees en een algemene inleiding door Lou Keune. Het idee voor de expertmeeting kwam van Hans Opschoor, die de noodzaak vaststelde van nieuw gedefinieerde schema’s voor global governance. Er is veel onduidelijkheid over vorm en inhoud van verschillende voorstellen en praktijken en de heersende modellen slagen er niet in de persistente armoede en ongelijkheid om te buigen. Zie verder een uitgebreid verhaal over doel en opzet van de expertmeeting op de website (link)

Sessie I            Perspectieven op mondiale ontwikkeling

Daarna beet Francine Mestrum de spits af met een uiteenzetting over alternatieve perspectieven (powerpoint). Zij begon haar verhaal met te beschrijven hoe het concept ‘ontwikkeling’ in de loop der tijd uitgehold is geraakt, en daarmee ook ontwikkelingssamenwerking. Tegenwoordig staat ‘armoedebestrijding’ centraal en dat wordt gezien als een project voor individuele verheffing, de notie van een collectief project bestaat niet meer. Er wordt ook niet meer uitgegaan van een visie als dat mensen moeten worden beschermd tegen privé-kapitaal op de markt, maar mensen moeten nu gestimuleerd worden om daaraan deel te nemen. Dat zie je ook terug bij concepten van de OESO of de Millennium-Doelen. Ontwikkelingshulp is bovendien een mythe, er is veel eerder sprake van omgekeerde ontwikkelingshulp.

Vervolgens schetst Francine de nieuwe trends waar geld ingestoken wordt: veiligheid, fragiele staten, privatiseringen. Daar wordt wel wat aan collectieve projecten tegenover gesteld (zoals de Social Protection Floor van de ILO of Universele Sociale Bescherming VN/UNRISD). Andere verschuivingen zijn dat ontwikkelingssamenwerkinggelden steeds minder belangrijk worden door mondiale economische veranderingen (zoals de opkomst van China) en zuid-zuid samenwerking. Tegelijkertijd blijft de kloof van ongelijkheid tussen Noord en Zuid (en daarbinnen) bestaan.

Francine Mestrum besluit met aanbevelingen om te stoppen met de hypocrisie alsof we aan het ‘helpen’ zijn. Het ontwikkelingsmodel moet ‘omgedacht’ worden en daarbij moeten de volgende parameters gehanteerd worden: ecologisch, herverdeling en rechtvaardigheid op sociaal en milieugebied. Het moet dan niet om ‘hulp’ gaan maar om solidariteit. Er zijn veel maatregelen denkbaar: mondiale fiscaliteit, institutionele hervormingen, beheer van natuurlijke hulpbronnen en verdediging van mondiale publieke goederen. Armoede zou illegaal verklaard moeten worden.

In de ronde reacties uit de zaal werd eerst gediscussieerd over aanwijzingen dat de inkomensongelijkheid op bepaalde plekken wel af zou nemen. (Maar repliceert Francine: dat komt statistisch vooral op conto van China en India, anderen vullen aan dat ook daar de ongelijkheid toeneemt). Ook wordt gepleit om niet alleen de financiële stromen te volgen, maar ook de materiële. Er worden voorbeelden gegeven van hulpgelden die wel zouden bijdragen aan structurele verbeteringen (zoals de schuldenkwijtschelding van de HPIC-landen). Francine benadrukt dat het beleid gericht moet zijn op het beïnvloeden van de geldstromen, zoals het tegengaan van kapitaalvlucht. Industrialiseren kan goed zijn en natuurlijk moet civil society worden ontwikkeld, maar de vraag is hoe dat samen kan gaan met het breken van de macht van multinationals. Ontwikkelingssamenwerking moet gebaseerd zijn op wederkerigheid.

Sommige deelnemers missen – als het om solidariteit gaat – de blik naar de ‘eigen’ rol: macht van het bedrijfsleven in het Westen, vrijhandelsverdragen, belastingvrijhavens et cetera. Verwezen wordt naar het rapport van de UNDP over ‘Illicit Financial Flows’ waar voorgerekend wordt hoeveel geld de veertig armste landen verliezen aan ‘underpricing’. Dat bedrag is vele malen groter dan wat ze aan officiële ontwikkelingshulp krijgen. ODA is 50 miljard, terwijl wat er volgens het Human Development Report 2011 nodig is om alleen al de effecten van klimaatverandering tegen te gaan, op tussen de 500 en 1500 miljard gerekend wordt.

—————–

Na een korte pauze was het de beurt aan Rolph van der Hoeven over Werk/Bestaanszekerheid en de Reductie van de Mondiale Inkomensongelijkheid (powerpoint). Rolph begon met een overzicht van de mondiale economische ontwikkelingen en de constatering dat juist landen die niet de Washington Consensus hebben gevolgd, de laatste tijd beter ontwikkeld zijn en hun economie hebben zien groeien. Zijn inleiding gaat verder vooral over de veranderingen op de arbeidsmarkt. De informele economie is over het algemeen gegroeid en ‘precarisering’ is overal toegenomen (‘onzeker’ werk: zonder vaste contracten). Hij looft tussendoor ook een prijs uit voor wie een goed Nederlands woord voor ‘Global Governance’ verzint.

Door de economische ontwikkelingen is de aard van werk drastisch veranderd in zowel Noord als Zuid. De kapitaalssector heeft duidelijk terrein gewonnen op arbeid.

De crisis van 2008 heeft armen driedubbel gepakt: ze verliezen met het werk ook hun inkomen, tegelijkertijd is er geen sociale zekerheid. Als (verkeerde) oplossing wordt dan veelal gekozen voor verdergaande liberalisering. Duidelijk is dat er vaak geen arbeidsmarktbeleid meer bestaat, dat dus ‘werk’ centraal stelt. Migratie (en dus arbeidsmigratie) zit ondertussen vast in protectionistisch beleid en is de minst geliberaliseerde ‘stroom’. Hoe globalisering anders in goede banen zou kunnen worden geleid, wordt onder andere geadviseerd door de World Commission on the Social Dimension of Globalization.

Conclusies:

• Globalisering en speciaal financiële globalisering heeft geleid tot drastische veranderingen op arbeidsmarkten in zuid en noord
•  Precarisatie en grotere inkomens ongelijkheden worden steeds duidelijker waarneembaar in het noorden en zuiden
•  Werk moet (weer) een hoofddoelstelling zo niet de hoofddoelstelling zijn voor economische politiek
•  Het begrip werk moet echter verruimd worden tot ‘Decent Work’
•  Arbeidsmarkten kunnen niet meer in nationale isolatie bekeken worden. Het is nodig om een internationaal arbeidsmarkt beleid te voeren.
•  Een internationaal arbeidsmarkt beleid ligt vooral moeilijk vanwege migratie politiek.
•  Global governance wordt gedomineerd door internationale financiële instellingen
•  Internationale instellingen voor een efficiënt internationaal arbeidsmarkt beleid ontbreken

De discussie en opmerkingen na de presentatie handelden onder andere over de keuze om arbeid centraal te stellen (en niet inkomen of bestaanszekerheid), de rol van migratie, herverdeling van arbeid, en hoe internationaal arbeidsbeleid er uit zou kunnen zien. Verder werd gewezen op de invloed van het bedrijfsleven op arbeidsbeleid, het rapport van NEF over arbeidstijdverkorting, de daling van het arbeidsinkomen en of de statistieken over arbeidsparticipatie wel een goed meetpunt zijn.

Rolph beantwoordde de opmerkingen: Arbeid staat centraal omdat het voor de meeste mensen de enige garantie op inkomen is. Recht op werk moet centraal staan, maar niet volgens het westerse concept van arbeid en ook is niet elk werk en elke economische inrichting acceptabel. Wat betreft internationaal arbeidsmarktbeleid moeten we ook zelf een ander migratiebeleid voeren, anders kunnen we geen geloofwaardige eisen stellen op dat gebied. Het beleid van alle grote instellingen als IMF en maatregelen op het gebied van investeringen, landbouw et cetera, moet gecontroleerd worden op de effecten die ze hebben voor werkgelegenheid. Een soort SER op wereldniveau, maar dan democratischer. Instellingen als ILO kunnen een rol spelen, maar zie ook de adviezen van de Commissie Stiglitz. De conclusie: de politiek moet onder druk worden gezet om (nationaal en mondiaal) belastingverdragen te sluiten die beter beleid mogelijk maken.

——————-

Sessie II            Beleid: Prioriteiten, Strategieën, Kanalen

Na de lunch zou Hans Opschoor zijn relaas hebben gehouden. Maar hij was enige dagen daarvoor geveld door ziekteen Lou Keune deed het relaas voor hem en had een presentatie gemaakt van de tekst die Hans had ingestuurd (De “groene economie” in een nieuw mondiaal ontwikkelingsperspectief en voor de realisatie daarvan wenselijke structuren van “global economic governance” – een praatstuk)

Hans schets de transitie die nodig zou zijn voor de Global Governance van een Groene Economie. Die heeft twee basiskenmerken: environment en equity en het doel van het geheel is Herman Daly’s Steady State. Het economisch systeem moet zodanig ingericht worden “dat de economische actoren

geprikkeld dan wel gedwongen worden tot ecologisch inpasbare economische activiteit, dat hun toegang tot de milieugebruiksruimte op faire wijze is geregeld en dat armoede/ongelijkheid en bestaansonzekerheid fundamenteel worden aangepakt”. Via multilaterale afspraken moet de milieubelasting aan banden worden gelegd, en marktmechanismen moeten selectief ingezet worden, en vergroend worden. Een reeks bestaande en te hervormen of uit te breiden internationale instellingen kan delen van de puzzel vormen. Uiteindelijk zou dit kunnen leiden tot:

•       Mondiale inkomensverdeling
•       Handhaving en uitbreidingafspraken internationale hulp
•       Fair wereldhandelsbeleid
•       Nieuwe overeenkomsten inzake investeringen
•       Invoering van stelsels van mondiale bestaanszekerheid
•       Transparante en democratische internationale organen en organisaties

Wat betreft het Global Development Fund dat Hans Opschoor voorstelt, legt Lou later bij de vragenronde uit dat er geconstateerd wordt dat er enorme hoeveelheden middelen nodig zijn om systemen te bekostigen (van gezondheid tot irrigatie) en daarvoor wordt gedacht aan een groot mondiaal fonds. De Governance van zo’n fonds zal wel een debat apart worden.

Een eerste reactie is van Jan Jufferman, die het scenario gedeeltelijk te optimistisch vindt, omdat het niet gaat over bevolkingsgroei en consumptie, de volgens hem “werkelijke aanjagers” van de huidige economie. Wel of geen krimp zou geen discussie moeten zijn, maar de vraag hoeveel krimp. Er is noodzaak voor meer radicale maatregelen: volumebeleid, quotering en het bepalen van wie nu de ‘commons‘ moeten beheren. Er zou naar voorbeeld van de WTO een Wereld Duurzaamheids Organisatie moeten komen, een quoteringssysteem en een mondiaal basisinkomen.

———————–

Daarna kwam Kees Hudig met de blik (op globalisering en Internationale Ontwikkeling) van onderop (link naar artikel). Zijn relaas was vooral een relativering vanuit het perspectief van de mensen die de door ons bedachte maatregelen te verduren krijgen. Binnen de globaliseringsbeweging is veel ervaring opgedaan met verzet tegen mondiale instellingen die beleid ontwikkelen dat ook deels verkocht wordt als ‘ontwikkeling’. Veel bewegingen uit het mondiale Zuiden zijn argwanend jegens grote mondiale instellingen omdat ze er vaak vooral nadelen van ervaren, ook als er een hen welgezinde regering aan de macht is, zoals nu in Bolivia. Toch is er ook erkenning voor de noodzaak van internationale progressieve regelgeving, en daar worden door sociale bewegingen ook veel praktische voorstellen voor gedaan. Er moet oog zijn voor de daadwerkelijk effectieve implementatie van maatregelen op lokaal niveau, en of ze daar tot empowerment leiden of juist niet. Er zou een soort ‘Governance effect rapportage’ moeten worden ingesteld bij alle voorstellen voor internationale regelgeving. De ondergrens zou door subsidiariteit moeten worden bepaald, en er moet veel meer nadruk op monitoring worden gelegd, om greenwashing tegen te gaan. Goede voorbeelden zijn het proces van diagonalisme bijvoorbeeld in Bolivia en Ecuador, of de voorstellen van Jubilee South over schuldenkwijtschelding. De Schone Kleren Kampagne heeft veel ervaring met systemen van monitoring (en weigert bijvoorbeeld met keurmerken te werken). Veel boerengroepen in het Zuiden verenigd in Via Campesina doen goede voorstellen op het gebied van landbouw en voedselzekerheid. Die hebben gedetailleerde voorstellen die we moeten ondersteunen. Een goed voorbeeld van een NGO in het Noorden is War on Want.

———————–

In een ronde reacties op beide verhalen wordt onder andere gewezen op de noodzaak van duidelijke definiëring en misschien een wat  wetenschappelijker aanpak van de problematiek: wat bedoelen we met marktwerking, en zoeken we nu oplossing binnen het kapitalisme of vinden we dat systeem nu juist een probleem? Natuurbehoud op kapitalistische basis werkt op termijn tegengesteld. Welk ander ‘isme’ willen we dan heen? Het pleidooi voor  een ander paradigma. wordt ondersteund en er komt ook al veel op gang op dat gebied, als je bijvoorbeeld kijkt naar de degrowth movement die hamert op sufficiency. Er is een grote vraag naar conventies en naar Sustainable Development Goals die de Millenniumdoelen zouden moeten vervangen. Evenzo naar het management van quota en grondstoffenafspraken.

Oplossingen via het vermarkten van natuur blijken veelal ongewenst te zijn en worden in de praktijk door de bevolking van de hand gewezen. Er wordt nu veel over quota gepraat, maar het zal altijd een machtsvraag zijn wie vervolgens de verdeling bepaalt. Er volgt een gedetailleerde discussie over het proces van de CSD en Rio +20 en de voorstellen van ngo’s. Allerlei praktische oplossingen vormen geen probleem, maar zogauw het gaat over echte grote economische ingrepen lopen de meningen alle kanten op en dan weigeren machtige landen mee te doen. We hoeven dus geen grote uitkomst te verwachten, maar hebben wel wat aan het debat. Vestig je hoop voorlopig beter op civil society.

Guus Geurts stelt dat grootschalige vrijhandel de kern van het probleem vormt. Als die ingeperkt wordt en regionale zelfvoorziening en voedselzekerheid de norm wordt, zijn veel van de problemen waar we het over hebben opgelost. Via Campesina doet voorstellen in die richting. Een andere structurele oplossing is de mensenrechtenbenadering los te laten op vrijhandelsverdragen.

Bij de strategie om tot verandering te komen: de stopping power van bewegingen is groot, maar alternatieven afdwingen is weer wat anders. Met name het Europese niveau is een moeilijk terrein dat we daarom niet mogen vergeten. Er zijn vele doelgroepen die allemaal een eigen strategie vergen. Misschien is overkoepelende factor de nationale overheid als ‘marktmeester’ en hoe die te dwingen z’n werk goed te doen. Belangrijk is verder strategisch te kiezen, soms voor actie ‘hier’ om schade ‘daar’ te voorkomen. En vaker confrontatiepolitiek, want harmoniemodel levert veel te weinig op. Zelfs het evangelie van Matheus komt nog aan bod, als het gaat om een pleidooi voor schuldenschrappen. Samengevat door Lou Keune: Verschillende stromingen niet tegen elkaar laten uiteenspelen, bindende noemers halen uit alle verschillende  meningen. Tegelijkertijd niet bang zijn om weer de ‘isme-discussie’ te voeren. Dat was ook mogelijk toen de welvaartsstaat ontstond. Samen moet er een groter verhaal komen, het gaat om de toekomst van de mensheid, zoals Piet Terhal in de discussie opmerkte. Misschien is het tijd voor een nieuw Appèl van Utrecht.

————————-

III                    Institutionele en Structurele Implicaties voor Global Governance

Na weer een korte pauze kwam het derde deel van de meeting aan bod: Francine Mestrum presenteerde een powerpoint die ze had gemaakt op basis van informatie van de door ziekte gevelde Eric Goeman, en waarin ook informatie uit het stuk van Myriam van der Stichele was verwerkt. Met de presentatie werd in grote stappen maar tegelijkertijd met veel feitenmateriaal geschetst hoe de wereldeconomie veranderd is.

Het plaatje lijkt nu veel ingewikkelder met veel meer actoren op de internationale arena en minder duidelijke belangentegenstellingen. Zowel internationale instellingen als nationale staten voelen zich toenemend machteloos en de democratie erodeert. Waar het vroeger ‘kapitaal’ versus ‘arbeid’ was, en ‘arbeiders aller landen’ een duidelijk gemeenschappelijk belang hadden, is de tegenstelling nu vooral tussen landen. Hoewel ook daarbinnen de ongelijkheid toeneemt. Treffend is dat statistisch materiaal uitwijst dat de armste landen ongeveer even arm zijn gebleven, maar dat de rijke landen rijker dan ooit zijn en de armen binnen die rijke landen veel welvarender dan elders. De proletariërs van toen zijn deels de migranten van nu. Oplossingen zijn er desondanks te over, van allerlei mondiale belastingafspraken tot ingrepen op het gebied van mijnbouwproducten, importheffingen et cetera. Er is een ontwerp van een Nieuwe Financiële Architectuur, met een gevarieerd pakket aan instellingen en voorzieningen om publieke en private kapitaalstromen te reguleren, belastingen te regelen. Het tweede deel ging dan ook geheel over allerlei vormen van internationale belastingreguleren (“taxes at the heart of accountability and democracy: legitimacy“). Ontwikkelingshulp zal de verandering niet brengen. Wat nodig is is: a global system of redistribution in order to bring about transparent and equitable solidarity based on common interests. Make globalization coterminous with development: the building of one world with one common humanity and free movement of people

Conclusies:

•     African countries will have to develop their own development plans and have policy autonomy to implement them.
•      Without social rights and universal social protection, poverty cannot be eradicated
•      Fight inequality at the national and the international level: national and global redistribution
•      Not aid but solidarity
•      The common good of humankind
•       Decolonize our minds

———————

Geske Dijkstra completeerde de presentaties met een overzicht van het bestaande beleid (Global Economic Governance” en “the Powers that Be”) op het gebied van mondiaal bestuur, een schets tot welke situatie dat heeft geleid, en een indicatie van alternatieve mogelijkheden. Geske zoomde in op het IMF, dat lange tijd kritiekloos z’n werk kon doen, tot de Azië-crisis uitbarstte en bleek hoe desastreus het voorgestane beleid kon uitpakken. Tegen 2005 was het IMF bijna failliet omdat ontwikkelingslanden er zo min mogelijk mee te maken wilden hebben. Eigenlijk heeft de crisis het IMF gered.

Er zijn kleine hervormingen doorgevoerd die armere landen iets meer macht hebben gegeven, maar wezenlijk is er niet veel veranderd. Andere machtige internationale instellen als de OECD, de G8 en G20 hebben dat ook niet kunnen of willen doen, dus is een andere aanpak gewenst, zowel binnen bestaande instellingen, als met nieuwe initiatieven daarbuiten. De UN Commission of Experts on Reforms of the International Monetary and Financial System adviseerde onder meer om binnen de VN een Global Economic Coordination Council in te stellen, de WTO onderdeel van de VN te maken, een officiële wereld reservemunt in te stellen (met speciale trekkingsrechten voor arme landen die geld willen lenen) en de instelling van een Internationaal Hof voor Schuld Herstructurering. Bij de OECD stelt Jean-Michel Severino (CGD) in OECD Development Co-operation Report 2011 voor om Nieuwe Ontwikkelingsdoelen te kiezen zoals het recht op gezondheid, onderwijs, water, energie en natuur. Conclusies: Huidige systeem niet democratisch en niet effectief voor oplossen van

wereldproblemen. Coördinatie zoals door VN-commissie voorgesteld is hoog nodig; Global Economic Coordination Council gekozen G20, gewogen stemrecht…

Een laatste ronde reacties en vragen volgde (over de laatste twee verhalen) met veel detail-opmerkingen over mogelijkheden tot hervorming van het IMF, het belang van statistische kennis, of de neveneffecten van oplossingen als een basisinkomen, dan wel het uitfaseren van de dollar als wereldmunt. Hoe worden trekkingsrechten bepaald en gelden die voor iedereen? Hoe voorkom je braindrain bij migratie? Voorgesteld wordt om campagnes voortaan te richten op G20 en Economic & Social Security Council van de VN. Met een kritische benadering: liever een G193.

Veel detailoplossingen passeren de revue, die op een of andere manier vastgelegd zouden moeten worden. Voorgesteld wordt om te kijken hoe al die verschillende gedachtes in de beleidsvoorstellen van PDSE te vervlechten zijn.

Francine Mestrum legt uit dat de huidige armoedebestrijding – dat pas in de jaren 80 bij ngo’s opkwam – goed compatibel is met neoliberaal beleid. Wat er gaande is, is dat ongelijkheid op alle fronten toeneemt, dat moet vooral opgelost worden en dat gaat in de eerste plaat om inkomen.

Geske Dijkstra wijst naar het boek Just give Money to the Poor, dat bewijst dat basisinkomen wel degelijk werkt. Over de Global Economic Council: die komt voort uit een hoge commissie, moet ook ecologische aspecten behandelen, maar VN werkt traag.

Francine benadrukt over trekkingsrechten dat die door deelnemende regeringen gebruikt worden, controle moet zoveel mogelijk aan de bovenkant én de onderkant plaatsvinden. Maar alle arme landen zouden zelf moeten kunnen bepalen hoe ze daar gebruik van maken, er moet een einde komen aan de tijd dat dat vanuit het westen bepaald werd. “Onze ouden ideeën van 30, 40 jaar geleden zijn nog steeds relevant”.

——————

Daarna trok Lou Keune de eerste conclusies:

Deze expert meeting had een exploratief karakter. Veel is op tafel gekomen, veel ook niet echt uitgediscussieerd. Maar het heeft wel veel opgeleverd dat ons kan helpen om te komen tot een meer definitieve standpuntbepaling. Daarbij kunnen de volgende voorlopige conclusies worden opgetekend:

•       1) De verdere menings- en besluitvorming over global governance wordt van strategisch belang geacht. Want alle grote sociale en ecologische problematieken van tegenwoordig hebben en overwegend mondiaal karakter. Zij vereisen daarom mondiale regelingen met mogelijkheden van afdwingbaarheid, dus bovennationale beheers- en bestuursvormen.
•       2) Als het gaat om de mondiale vraagstukken van ecocide en sociaal onrecht, dan moet geconstateerd worden dat er veel sprake is van hypocrisie in de presentatie van beleid en van beleidseffectiviteit. Bijvoorbeeld zijn op deze expert meeting diverse voorbeelden op tafel gekomen die illustreren dat als het gaat om mondiale inkomensoverdrachten er sprake is van financiële stromen van Zuid naar Noord in plaats van andersom. Ook zijn de doelstellingen van internationale ontwikkelingssamenwerking steeds meer naar beneden bijgesteld. Het is van belang deze hypocrisie door te prikken.
•       3)  De urgentie van de verschillende sociale en ecologische wordt met de dag groter. Zie diverse recente internationale reportages daarover waaronder het HDR 2011. De mate van tegemoetkoming aan deze urgentie dient basiscriterium te zijn voor alle lopende en toekomstige mondiale regelingen op gebieden als klimaat, voetafdruk, diversiteit, armoede, ongelijkheid, regionalisering, transparantie en democratisering.
•       4)  Het is zeer waarschijnlijk dat bij hantering van het criterium van urgentie een botsing met op dit moment dominante beleidsopvattingen van neoliberalisme. Vrijhandel en vrijheid van kapitaalverkeer zijn beleidslijnen die een daadwerkelijke bestrijding van genoemde mondiale problematieken in de weg staan.
•       5)  Sociale bewegingen en politieke partijen in het Noorden zullen bij hun menings- en besluitvorming veel meer uit moeten gaan van sociale bewegingen in ontwikkelingslanden.
•       6)  Overheden treden bij de heersende financieel-economische crisis vooral op als bankers of last resort. Het wordt tijd om dat voorrangsbeleid te verlaten en primaat te geven aan resortgebieden als milieu, armoede en ongelijkheid, en werk.
•       7) Er zijn op deze expert meeting veel concrete voorstellen gedaan voor een verdere invulling van het mondiaal bestuur.
•       8 Wij, de mensheid, staat op dit moment voor enorme bedreigingen die enorme ingrepen vereisen. Kijkend naar het tegenwoordige beleid ter bestrijding van de financieel-economische crises, dan valt op dat de tientallen en honderden miljarden overheidssteun op tafel komen. Waarom komen die miljarden niet op tafel ter bestrijding van de andere mondiale crises. Het wordt tijd dat ook daarvoor ingrijpende maatregelen worden genomen, zie bijvoorbeeld de voorstellen vervat in het laatste HDR 2011, ook al kosten die grote geldsbedragen. Het Platform DSE kan overwegen om naar aanleiding van deze expert meeting een Appèl van Utrecht op te stellen, met deze conclusies als strekking.

(door Kees Hudig)

Op zondag 15 jan. 11.30, Ned. 2, zond het Ikon het programma ‘het vermoeden’ een interview met Bob Goudzwaard uit. Interviewster is Annemiek Schrijver. Bob’s belangrijkste advies ‘Uit de toekomst leven’.

Uitzending

Welke impact heeft het crisisbeleid bijvoorbeeld op het beleid ten aanzien van buitenlandse handel en investeringen? TNI is de Nederlandse vertegenwoordiger van een internationale campagne om een ‘alternatief handelsmandaat’ voor de EU te ontwikkelen.

Burghard Ilge van Both Ends volgt de internationale vrijhandelsagenda van nabij en was onder andere aanwezig bij de laatste WTO-vergadering in Geneve. Daar zit de boel danig in het slop, maar de EU zit ondertussen zelf niet stil en probeert met landen in verschillende delen van de wereld vrijhandelsverdragen te sluiten.

Real World Economics (RWE) verzorgt een maandelijks programma over kritische economie bij CREA, het Studium Generale-programma van de UvA en heeft de crisis-ontwikkelingen steeds op de voet gevolg. João Romão van RWE schetst de jongste ontwikkelingen in Portugal, waar een spectaculaire kapitaalsvlucht naar Nederland gaande is. SOMO heeft veel onderzoek gedaan naar de fiscale constructie die Nederland biedt voor dergelijke overdrachten, onder meer door bilaterale investeringsverdragen die daar op toegesneden zijn . SOMO heeft ook de pogingen tot striktere regulering van de financiële sector in Europa op de voet gevolgd en geëvalueerd. Wat is de stand van zaken, en welke kansen laten ze in Brussel liggen om nieuwe crises te voorkomen?

Stichting Ander Europa brengt een serie publicaties uit om inzicht te geven in het functioneren van de EU. De nieuwste in de serie heeft als titel: Europa en de crisis: Het verhaal van een aangekondigde ramp. Willem Bos geeft nadere toelichting over deze en komende publicaties. Platform Duurzame en Solidaire Economie (PDSE) heeft onlangs het boekje Plan voor een Duurzame en Solidaire Economie uitgebracht, en werkt nu aan een grote conferentie in de Rode Hoed (op 23 maart 2010). De conferentie gaat over mogelijke maatregelen om de financiële sector te reguleren en fundamenteel te hervormen.

Over dit alles komt u meer te weten op dinsdag 24 januari, van 19-21.00 uur in de Doelenzaal van de Universiteitsbibliotheek (Singel 421 Amsterdam). De toegang is gratis, reserveren is niet nodig.

Namens bovengenoemde organisaties, voor meer informatie zie oa.

http://www.globalinfo.nl/tag/real-world-economics/

en voor contact: info [@] globalinfo [punt] nl

Fluistervertaling naar Engels indien gewenst

Simultaneous translation available if wanted

Wij hebben vier hoofdactiviteiten benoemd waarop wij ons de komende jaren willen focussen:

1. Visie en kennisontwikkeling
2. Kennisoverdracht en educatie
3. Media
4. Regionale programma’s

Inhoudelijk zal de focus liggen op:

1. Het herdefiniëren van groei en vooruitgang
2. Minder werken (21-urige werkweek)
3. Publieke middelen
4. Alternatieve vormen van economie

De uitvoerige bespreking in Spanning, het tijdschrift van de SP, kunt u hier online vinden

Een pdf-versie van CLR-News vindt u hier (verwijzing naar het Plan op pagina 83 en verder).

Op 7 januari gaf Lou Keune ook een workshop in het programma van Occupy Tilburg,

een verslag daarvan leest u hier

Op 7 januari begint het programma om 14:00in het Sociaal Centrum, Stadhuisplein 350

Om 16.00 geeft Lou Keune een workshop over Neoliberalisme en crisis. (Sheets)

Op 21 januari begint het programma om 14:00 met een workshop door Martijn van der Linden over geldschepping, speculeren en winst.  Daarna vertelt wederom Lou Keune over alternatieve economie.

meer informatie www.occupytilburg.nl

 Het boek van John Huige en Lou Keune biedt, zoals Emile Roemer tijdens de boekpresentatie zei, “niet zoveel nieuws”, maar weet wel een aantal zaken duidelijk en overzichtelijk te presenteren. De schrijvers bekritiseren berichtgeving over de huidige crisis, omdat er bijna uitsluitend aandacht is voor het economische aspect terwijl de sociale en ecologische crises nauwelijks genoemd worden, terwijl deze laatste eigenlijk veel urgenter zijn. Ook zeggen Huige en Keune dat het geen afzonderlijke crises zijn, ze zijn met elkaar verbonden.

 Het grootste probleem is dat we te weinig betalen voor producten. Sociale en ecologische kosten worden volledig buiten de prijsbepaling gehouden. Hierdoor betalen anderen dan de kopers voor deze kosten, diegene die direct geraakt worden door sociale en ecologische achteruitgang. Om tot een meer solidaire en duurzame economie te komen dient er een einde te komen aan systeemkenmerken als winstmaximalisatie, groeiverslaving en onevenredige eigendomsverhoudingen. In een duurzame en solidaire economie moet hiervoor plaats gemaakt worden voor welvaart zonder groei, voorziening in noodzakelijke zorg voor iedereen, samenwerken in plaats van competitie en dit alles binnen de ecologische draagkracht van de aarde.

 Deze transitie zorgt voor een dalende materiële welvaart in het ‘westen’, en om mensen zo ver te krijgen moet er aandacht zijn voor de voordelen van transitie. Omdat er minder productie is, kan er minder gewerkt te worden en zal er meer ruimte zijn voor persoonlijke ontwikkeling, zorg en cultuur. Materiële welvaart zal dus afnemen, maar het welzijn hoeft daar niet onder te lijden.

 Tijdens de transitie zelf staat het huidige systeem ter discussie en is er plaats voor systeeminnovaties. Noodzakelijke stappen in dit proces zijn het ingrijpen in de markt om niet alleen productiekosten in de prijsberekening te brengen, maar ook sociale en ecologische kosten, het nakomen en uitbreiden van internationale hulp om tot een rechtvaardigere verdeling van het wereldinkomen te komen en een toename in ‘duurzaamheids-governance’, waarin de EU en de VN een rol kunnen spelen. In het boek worden concrete voorstellen gedaan om deze doelen te bereiken.

 Door inzicht te geven in de urgentie van de veranderingen, aan te tonen dat de veranderingen leidden tot een betere wereld en met concrete voorstellen voor transitie te komen voldoet de duurzame en solidaire economie aan een ‘groot verhaal’. De kernpunten van het verhaal zijn het einde van het neoliberale model en een solidaire en mondiale visie. Deze hervormingen vinden plaats binnen een kapitalistisch kader. Ook al worden enkele stromingen genoemd die het liefst een complete systeemverandering zien, zoals ecosocialisten en anarcho-syndicalisten, pleitten Huige en Keune voor een solidaire en duurzame hervorming van dit systeem.

Voor meer details over het boek ziewebsite PDSE

(Door Sander van lanen)

]]> http://www.platformdse.org/?feed=rss2&p=3789 0 http://www.platformdse.org/?p=3353 http://www.platformdse.org/?p=3353#comments Thu, 24 Nov 2011 21:43:25 +0000 martijn http://www.economischegroei.net/?p=3353 Vanaf 13 januari 2012 organiseert het Platform DSE in Zwolle een cursus van negen vrijdagmiddagsessies over de ‘Fair & Green Deal’ die als oplossing voor de crisis wordt voorgesteld. Meer info (flyer)

Na een korte inleiding door Martijn van der Linden (coördinator van PDSE) en de schrijvers John Huige (zie inleiding hier) en Lou Keune (inleiding), gaven alle vier de vertegenwoordigers van de progressieve partijen een reactie op het boek.

Sharon Dijksma verving Job Cohen, die inderhaast met zijn financieel adviseur naar Berlijn was afgereisd voor spoedoverleg over de eurocrisis. En Arie Slob (Christen Unie) toonde zich verrast om als leider van een ‘linkse partij’ te worden neergezet, maar begreep nu waarom hij des ochtends bij het aankleden instinctief naar een rode stropdas had gegrepen. De ChristenUnie noemt zich bewust niet links maar ‘sociaal bewogen’ en gaat uit van het principe dat de schepping goed beheerd moet worden, ook voor het nageslacht. De ChristenUnie heeft een nauwe band met Platform DSE, en heeft zowel in de Tweede als de Eerste Kamer met succes een motie ingediend waarin de regering gevraagd werd om de voorstellen van Platform DSE, zoals toen vervat in de Verklaring van Tilburg, te steunen.

Jolanda Sap, fractieleider van GroenLinks, kwam als eerste aan het woord, en herinnerde zich Lou Keune nog als haar docent Ontwikkelingssociologie aan de Universiteit van Tilburg. De thematiek is volgens haar hetzelfde gebleven. Dankzij 30 jaar deregulering en privatisering zijn we nu in een ‘diepe diepe systeemcrisis’ terecht gekomen. Volgens Sap is een van de problemen dat de crisis door velen uitgelegd wordt als een resultaat van overheidsfalen, waardoor rechts vaak aan de macht komt terwijl die juist hoofdverantwoordelijke voor de crisis is. Maar het inzicht dat het anders moet en kan groeit ook en het werk van PDSE is daarbij zeer nuttig. Sap denk dat de toekomst ook meer macht zal brengen voor links, waardoor een progressieve linkse meerderheid mogelijk zal worden.

Arie Slob verklaarde dat de hij en de ChristenUnie vooral geïnspireerd zijn door het werk van (PDSE- lid) Bob Goudzwaard en diens ‘economie van het genoeg’. Economische groei mag geen doel op zich zijn en zorg voor de schepping is leidend motief, en dus voor natuur en milieu en mensen en zorg voor elkaar. Bedrijven beginnen ook wat door te krijgen, maar er is nog een lange weg te gaan. De crisis biedt volgens Slob ook kansen omdat die “fundamentele fouten van het systeem laat zien”. We gaan nu een heftige tijd tegemoet maar we moeten de uitdaging aangaan en ‘never waste a good crisis’. Het boekje is een goede bijdrage daaraan, en de CU is bereid om samen te werken met iedereen die dergelijke oplossingen voorstaat.

Sharon Dijksma (kamerlid van de PvdA) vertelde dat ze het boek zeer waardeert omdat het urgente vraagstukken goed samenvat, maar ook omdat het een handzaam formaat heeft. Ook zij had de quote van Hilary Clinton over never waste a good crisis in gedachten. Er zijn nu misschien kantelmomenten, en het boekje biedt strategieën om daar gebruik van te maken. Merkwaardig is inderdaad dat rechts nu de ruimte krijgt om de crisis te bestrijden, terwijl die die juist veroorzaakt heeft. Maar collectieve welvaart is belangrijker dan individuele rijkdom en dat zien steeds meer mensen in. Ook Dijksma stemde in met de noodzaak tot linkse samenwerking en zag aanstaande maandag al een goed moment als het regeringsbeleid voor een ‘green deal’ besproken wordt. De suggestie van John om een ‘woordvoerder transitieprocessen’ aan te stellen leek haar een goed idee. We moeten hoop blijven uitstralen om de bevolking mee te krijgen.

SP-fractieleider Emile Roemer ging het verst in zijn uitspraken over de crisis: “Dit kapitalistische economische systeem is al geruime tijd failliet” en dat is nu voor iedereen duidelijk. We moeten er dan ook niet omheen draaien en echt voor iets anders kiezen. Het boek voert meerdere modellen op voor verandering en Roemer verkiest daaruit het ‘Sandwich Model’ (volgens Lester Brown, als bewegingen van onderop samenwerken met ‘nationale leadership’). En we hadden dit boekje net zo goed op een van de occupy-pleinen kunnen presenteren. Het beleid is nu gericht op het geluk van de 1 procent. Dat is volgens Roemer schandalig en hij verwijst naar zijn recente ervaringen in Kenia waar ernstige armoede heerst. “Waarom wordt er nauwelijks gesproken over het beleid dat dit veroorzaakt?!”. Ook Roemer ziet de noodzaak in van transitie om een einde te maken aan ecologische uitputting en mondiale ongelijkheid, en daarom moeten we niet achter “kleinschalige kruimels” aan maar “echt de andere kant op”. Dit boekje zal daar bij helpen.

Als afsluiting bedanken Lou Keune en John Huige de fractieleiders kort voor hun positieve woorden. Maar ze vragen ook om daadkracht en wijzen op het belang van de aanpak van het boekje en PDSE dat vaak in de politiek ontbreekt. Namelijk de samenhang, de systematiek van de problemen. Ze hopen dan ook dat de politici zullen aandurven om van de single issues af te stappen en “het totaal van het economisch systeem in beschouwing te nemen”. Ze beloven hen daarover te zullen blijven achtervolgen.

Voor meer informatie over het Boek en Platform DSE zie elders op de website.

Het debat over de inrichting van de economie moet nu gevoerd worden. Wat je “altijd al had willen weten” over de huidige sociaaleconomische en ecologische malaise en de alternatieven daarvoor.

Nieuw boek over fundamentele herinrichting economie Plan voor een Duurzame en Solidaire Economie in Nederland wordt op dinsdag 15 november gepresenteerd aan de fractieleiders van PvdA (Cohen), SP (Roemer), GroenLinks (Sap) en CU (Slob). Zij zullen allen een reactie geven op het voorgestelde plan. 

Plaats: Nieuwspoort, Den Haag. Tijd: van 13.00 tot 14.00 uur.

Plan voor een Duurzame en Solidaire Economie in Nederland is een nieuw boek, geschreven door Lou Keune en John Huige, leden van het Platform Duurzame en Solidaire Economie. Daarin beschrijven ze de voornaamste tekortkomingen van de huidige economie, welke alternatieven er zijn, en hoe daar toe te komen. (Preview) (flyer)

Politieke partijen zijn op zoek naar antwoorden op een groeiende lijst van ingrijpende economische problemen. Veel kwesties komen geïsoleerd op tafel. Zelden zijn het ook vragen van economische orde over wat die (neoliberale) orde bijdraagt aan de objectieve verslechtering van het leven op aarde.

Neem de financiële sector. Die blijft een voortdurende stoorzender voor de wereldeconomie. Er vinden nog steeds veel transacties plaats waarbij geen echte waarde wordt voortgebracht behalve verrijking voor de lucky few. Er is geen einde gemaakt aan de vele vormen van speculatie en van het verhandelen van onbegrijpelijke financiële producten. Die manier van geld maken blijkt zelfs besmettelijk. Want ook sectoren van de reële economie (als grondstoffen en voedingsmiddelen) zijn nu object van speculatie geworden. In plaats van te werken aan de transitie naar een duurzame landbouw, zijn landbouw en landbouwgrond een belangrijk doelwit voor korte termijn financieel gewin geworden via speculatie in termijncontracten en ‘landgrabbing’.

Wil aan deze wantoestanden echt iets gedaan worden dan zullen bestaande monetaire en vrijhandelsregelingen gepasseerd moeten worden. Dan ontkomen we ook niet aan de vraag welk soort economie wij nu willen. Het niet stellen van dergelijke vragen, is overigens net zo goed een stellingname.

Dat gaat ook op voor andere economische crises van dit moment, als de verschillende milieucrises, dreigende structurele tekorten aan voedsel en energie, en de mondiale armoede en inkomensongelijkheid. Die vraagstukken vereisen structurele maatregelen op gebieden als prijzen, inkomens, regionalisering, belastingen, sociale stelsels, internationale handel, en quotering van milieugebruiksruimtes. Dan kom je echter in botsing met typische systeemkenmerken als vrijhandel, groeidwang, monopolievorming en consumentisme.

Het Plan voor een Duurzame en Solidaire Economie in Nederland

Het Platform Duurzame en Solidaire Economie heeft vanaf 2006 verschillende ideeën en voorstellen voor een eerlijke economie ontwikkeld, zoals de Verklaring van Tilburg en de Fair&Green Deal. Voor een deel zijn die ook besproken op landelijk politie niveau, zie de op 19 maart 2008 in de Tweede Kamer door de fractie van de ChristenUnie ingediende motie die door de regering is overgenomen. Er is een flinke bijdrage geleverd aan de meningsvorming in Nederland over de vraag: “Wat voor economie willen wij nu eigenlijk?”. Maar nog steeds wordt er op politiek niveau nauwelijks gezocht naar antwoorden op deze vraag.

Het boek schetst de urgentie om te komen tot een duurzame en solidaire economie.

Het boek laat zien dat we nog steeds rekenen met verkeerde uitgangspunten in het BBP. Het geeft ook aan welke uitgangspunten wel gebruikt kunnen worden.

Het boek geeft in grote lijnen aan hoe de transitie van de Nederlandse en Europese economie zou kunnen verlopen.

Het boek geeft inzicht in factoren die een rol spelen bij het ontwikkelen van draagvlak.

Het boek bevat ook de teksten van de belangrijkste verklaringen van het Platform.

Gegevens:

Het boek is te koop in de boekhandel of via uitgeverij Jan van Arkel (link naar boek) Het boek kan ook worden besteld bij het Platform DSE door het sturen van een mailtje naar vdv [@] globalternatives [punt] nl met als onderwerp ‘bestelling plan’ en in het mailtje vermeld naam, adres, postcode en woonplaats en overmaking van 10 euro op rekening 39.05.34.218 van Stichting Voor de Verandering o.v.v. Plan. Na ontvangst van het geld en de adresgegevens zal het boek worden toegezonden.

Wilt u een bijeenkomst over dit thema organiseren samen met een van de auteurs, contacteer dan het platform via info [@] platformdse [punt] org

Website: http://www.platformdse.org

Over de Auteurs: John Huige is lid Platform DSE, politiek econoom, adviseur vraagstukken rond stad-landrelaties en duurzaamheid, was eerder directeur van de PvdA en het NIVON en docent economie en arbeidsverhoudingen. Lou Keune was lange tijd coördinator van het Platform DSE, nu lid, economisch drs. en dr. sociale wetenschappen, onder andere voormalig hoofddocent Universiteit van Tilburg, momenteel onderzoeker aan de UvT en columnist bij Joop.nl.

Naar aanleiding van enkele ecologisch geïnspireerde films zoals ‘Under Control’ en ‘One Life’ nodigen we de Britse professor Tim Jackson (Duurzame Ontwikkeling aan de Universiteit van Surrey en lid van de Britse Raad voor Duurzame Ontwikkeling) uit voor een gesprek.

Meer informatie over het evenement hier

De onderwerpen waren:

1) Het internationale handelssysteem – Paul Metz

2) Het meten van ‘groei’ en ‘welvaart’ – Lou Keune

3) Het financiële systeem – Martijn van der Linden

De presentaties kunt u hier downloaden:

Platform DSE_Utrecht_28 sept 2011_DoPP

*) Komende activiteiten Platfrom DSE

-) Nieuwe Coördinator Platform DSE

Martijn van der Linden zal vanaf 1 september coördinator van het Platform worden. Hij neemt dan de scepter over van Lou Keune, die wel actief verbonden zal blijven aan het platform, maar nu ook tijd neemt om aan enkele andere projecten te werken. Martijn van der Linden is het afgelopen jaar ook al als lid van de kerngroep van het Platform actief geweest.

-) Platform DSE organiseert conferentie over het financiële bestel

In de traditie van de ‘Conferentie van Tilburg’ heeft Platform DSE besloten om een speciale conferentie te organiseren over de crisis – en onze oplossingen daarvoor- van het financiële bestel. Aan de precieze invulling van de conferentie wordt nu gewerkt. Maar al duidelijk is dat we een eerste deel zullen besteden aan wat flitsende beschouwingen van de recente ontwikkelingen en achtergronden van de crisis. In het middagdeel komt een hele reeks concrete oplossingen aan bod, die we te bieden hebben. Niet zeker is dat de bijeenkomst wederom in Tilburg zal zijn. Misschien wordt gekozen voor een meer centrale locatie. De conferentie zal in het volgende voorjaar plaatsvinden en meer nieuws hierover zult u regelmatig ontvangen via de gebruikelijke kanalen (zoals de website van Platform DSE en deze groeistuip).

-) Nieuwe publicatie op komst:

Op dit moment wordt de laatste hand gelegd aan een uitvoerige nieuwe publicatie van twee medewerkers van Platform DSE Plan voor een Duurzame en Solidaire Economie in Nederland. In dit boek wordt de kritiek op de gangbare economie verwoord. Ook wordt de urgentie geschetst om tot echte veranderingen te komen en worden de mogelijkheden voor veranderingen uiteengezet. Die veranderingen vormen een transitie naar een nieuwe economie. De vorm van die transitie en de elementen voor het maatschappelijk debat schetsen we in de laatste hoofdstukken van het boek.

-) Expertmeetings Platform DSE

Platform DSE organiseert de komende maanden ook weer een aantal ‘expert meetings’. Deze – om praktische redenen besloten – bijeenkomsten worden georganiseerd om deskundigen bij elkaar te brengen en kennis te verzamelen rond thema’s die relevant zijn voor ons denken over en ageren voor een andere economie. De resultaten worden altijd goed benut en verslagen zijn steevast te vinden op de website (zie hier eerdere meetings). Rond drie thema’s staan nieuwe expertmeetings op het programma. In november wordt er een gehouden over de thematiek Internationaal Ontwikkelingsbeleid en Mondiaal Bestuur. Ook zijn er voorbereidingen voor een speciale expertmeeting voor een alternatief voor de MEV (Macro Economische Verkenningen; de basis voor de jaarlijkse begrotingsplannen van het kabinet). Daarnaast wordt er ook gedacht aan een bijeenkomst over economie-onderwijs, als voortzetting van de workshop daarover op de conferentie van Tilburg.

*) Basiscursus ‘Eerlijke Economie’

-) Het Mondiaal Centrum Haarlem organiseert dit najaar in samenwerking met het Platform DSE een vierdelige basiscursus ‘eerlijke economie’. Deze cursus daagt ons uit tot nadenken, informatie verzamelen, analyseren, debatteren, keuzes maken en samen strategieën ontwikkelen.

Meer informatie op de website.

-) Bij de NIVON afdeling Rotterdam is een zesdelige cursus in voorbereiding, in samenwerking met Platform DSE, die vanaf het voorjaar ‘landelijk’ zal gaan. De cursus zal in januari in Rotterdam zijn première beleven. Meer informatie

*) Overige publicaties

-) DNB moet kritisch kijken naar de fiscale vrijplaats aan de Zuidas

Een onthullend stuk op de website van SOMO over de prominente rol die Nederland, vanwege diens belastingtarieven speelt als belastingparadijs voor multinationals.

-) Nieuw Boek: Financing Sustainability( Bernd Jan Sikken, VU Uitgeverij, juli 2011)

Dit nieuwe boek, gebaseerd op inzichten van meer dan 330 wetenschappelijke studies, verkent de uitdagingen en kansen op het gebied van duurzaam financieren en beleggen. Tevens geeft het aan hoe ‘finance’ de transitie naar een duurzame economie en duurzame bedrijfsvoering kan versnellen.

(gratis als pdf op website te downloaden)

*) Agenda

-) Debat: WEG MET DE VRIJHEID! Woensdag 5 oktober in De Kargadoor, Oudegracht 36, Utrecht.Tijd: 19.00 – 22.00 uur / 23.30 uur.

Debat georganiseerd door Voor de Verandering, mmv. John Huige, Willem Hoogendijk en Weia Reinboud

Meer informatie op website globalternatives.

- ) Landelijk Transitie (Towns) Conferentie in Deventer

In het weekend van 30 september t/m 2 oktober vind dit jaar het landelijk Transitie Conferentie plaats. De conferentie is een drie-daags gebeuren waarvan de eerste dag een symposium met veel lezingen, dag 2 zich richt op kennis maken met technieken en manieren om meer zelfvoorzienend te leven. Dag 3 tenslotte is bestemd voor de ontmoeting en uitwisseling tussen de lokale TT-groepen van Nederland.

Meer informatie: website

-) De Duurzame Stad; leren van elkaar

HMC-Jubileumcongres op dinsdag 27 september van 9.00 – 17.30 uur

De wereldbevolking groeit snel en steden groeien relatief zelfs nog sneller. Tegelijkertijd worden we geconfronteerd met een diepgaande milieucrisis en een toenemende grondstoffenschaarste. Dit maakt het verduurzamen van steden tot misschien wel de belangrijkste opgave van de komende decennia. De vraag hoe we het leven in onze steden zo goed mogelijk kunnen organiseren binnen de grenzen die het milieu stelt, staat centraal op dit congres. Zie ook www.haagsmilieucentrum.nl

-) Nieuwspoortdebat 2011: Duurzame economie?

29 september 2011

Onze visie op duurzaamheid lijkt met de economische conjunctuurgolven mee te veranderen. Ecologische economen krijgen vooral de handen op elkaar als het economisch goed gaat met het land. Zit het economische tij tegen, dan krijgt al gauw het nastreven van groei meer prioriteit. Zijn er wellicht economische modellen voorstelbaar die garanderen dat de economie zich structureel beweegt binnen ecologische grenzen? En wat is er voor nodig om duurzaamheid sterker institutioneel te verankeren? Vragen die de VVM in het Nieuwspoortdebat 2011 aan de orde stelt.

Tijdens het debat zullen dr. George Gelauff (CPB), prof. dr. Hans Mommaas (UvT), prof. dr. Hans Opschoor (ISS), en prof. dr. Harmen Verbruggen (VU) aan het woord komen. Ook is er debat met de zaal. Drs. Rob Maas is debatleider.

Tijd: 17:00 – 22:00 Plaats:Nieuwspoort, Den Haag

Organisator: VVM – Vereniging van Milieuprofessionals

(meer informatie: website)

-) Annual European SPES conference ‘Responsibility in Economics. The Legacy of E.F. Schumacher’

Antwerpen, 22/23 september

On September 22 and 23, 2011 the European SPES Forum holds its seventh international Annual Conference on Responsibility in Economics and the Legacy of E.F. Schumacher. The conference will be hosted by the Center for Ethics, University of Antwerp in collaboration with the Business Ethics Center, Corvinus University Budapest. The conference is supported by the Fondation Charles Léopold Mayer and Batiself

Meer informatie: website

-) Springtij Festival

Duurzaamheidsfestival op Terschelling. Springtij 2011 staat gepland van 29 september tot en met 2 oktober. Voor de ‘elite van de duurzaamheidbeweging’ (zoals de eigen website het omschrijft).

http://www.springtijfestival.nl/ (met zeer hoge toegangsprijzen)

*) Overigen

-) Dagelijks nieuws over economische ontwikkelingen en acties is te vinden op de website http://www.globalinfo.nl

————

Platform Duurzame en Solidaire Economie – DSE

(voor contact: info [@] platformdse [punt] org)

website Platform DSE: http://www.platformdse.org

Fair & Green Deal: http://www.alliantiefairgreendeal.org/

Giften: rekening nr 200.01.47.941 op naam van Steunfonds Nieuwe Economie te Zeist, onder vermelding van Gift t.b.v. Platform DSE.

—————————-

Expertmeeting Indicatoren

Op 15 april werd ten burele van Oikos en onder de deskundige leiding van Jan Pronk een expertmeeting gehouden over indicatoren voor de economie. De reguliere politiek en economie heeft het Bruto Binnenlands Product (BBP) als graadmeter op een voetstuk gezet. Maar volgens vele kritische deskundigen geeft die op veel gebieden op zijn minst een scheef beeld van de economische ontwikkelingen. Veel aspecten (zoals onbetaalde arbeid) tellen bij het BBP bijvoorbeeld geheel niet mee. Andere ‘uitgaves’ geven een positief effect, terwijl het in feite om schade gaat. Er zijn inmiddels vele alternatieve indicatoren ontwikkeld en de meningen verschillen over de waarde en bruikbaarheid daarvan. Om helderheid te scheppen werden drie alternatieve indicatoren uitvoerig bekeken en toegelicht, en enkele anderen nog eens oppervlakkiger behandeld. Een verslag van die expertmeeting is op de website van Platform DSE te vinden.

Toegift daarbij is dat een van de indicatoren, het ISEW, berekend is voor Nederland tot en met 2008. het resultaat is hier te vinden.

Expertmeeting Juridische Stappen naar Duurzaamheid

Op 11 maart werd een expertmeeting georganiseerd over de juridische mogelijkheden om duurzame maatregelen af te dwingen (of te verankeren). Er zijn immers vele internationale verdragen getekend met mooie teksten over de verplichting tot duurzaamheid en armoedebestrijding, of allerlei deelaspecten die daar mee te maken hebben. In hoeverre zijn die verdragen daadwerkelijk verplichtend en kunnen die dan benut worden als overheden of bedrijven achterblijven? En is het een goede strategie om op het vastleggen van dergelijke rechten en plichten te koersen? Zie het verslag op de website.

Overzicht activiteiten 2010

Soms hebben we zelf niet helemaal door wat er allemaal verricht wordt in een jaar. Als je het op een rijtje zet, is het heel wat! De reeks activiteiten van Platform DSE en Alliantie Fair & Green Deal is te vinden op de website.

Overigen:

Bibliotheek Vóór de Verandering geactualiseerd

Op de website van Vóór de Verandering, een van de grondleggers van Platfrom DSE, wordt een uitgebreide bibliotheek bijgehouden van artikelen, boeken en andere informatie over alternatieven voor het neoliberale systeem. De actualisering heeft een tijd stilgelegen, maar is nu weer ter hand genomen. U kunt het geheel bekijken op: http://biblio.globalternatives.nl/biblio

Conferentie Milieucommunicatie Den Haag

Op 17 juni organiseert het Haags Milieucentrum het symposium het symposium Het glas half leeg of half vol; milieucommunicatie op het scherp van de snede. Er is nog plaats!

Hoe vinden we de balans tussen de (‘negatieve’) boodschap dat we de milieucrisis hoognodig tot staan moeten brengen, en het positieve verhaal dat we ons leven zo kunnen organiseren dat we er in duurzaamheid en levenskwaliteit op vooruit gaan? Dat is de vraag die op dit symposium centraal staat.

Meer informatie op website

Picnick voor ont-groeiing

In 60 steden in vele Europese landen werd op 5 juni een 'picnic 4 degrowth' gehouden
(picnick voor krimp/ont-groeiing). Een overzicht is hier te vinden.

Nieuw boek: Corruptie, handel in macht en invloed door Michel van Hulten

Grote corruptie ligt op de loer, zodra het gaat om grote gebeurtenissen in complexe situaties waarin veel geld omgaat, veel ‘spelers’ optreden, massaal aangekocht moet worden (voedselhulp!); bij technologisch ingewikkelde en alleen voor kenners inzichtelijke aankopen; en liefst in wat chaotische omstandigheden. Waarom gaat het dan? Bijvoorbeeld om natuurrampen en hun gevolgen: aardbevingen, overstromingen, droogte. De wereld-noodhulpverlening komt snel op gang, lokaal gezag is dikwijls gedesoriënteerd en gedesorganiseerd. Zie de website voor meer informatie

Debat:: Minder werken, meer welvaart?

Debat:: Minder werken, meer welvaart?

Donderdag 9 juni, de Kargadoor Utrecht (19:30 uur)

Met onder andere Martijn van der Linden van Platform DSE als spreker

(website)

—————

Platform Duurzame en Solidaire Economie – DSE

(voor contact: info [@] platformdse [punt] org)

website Platform DSE: http://www.platformdse.org

Fair & Green Deal: http://www.alliantiefairgreendeal.org/

Giften: Banknr. 5782448 tnv. Stichting Oikos in Utrecht ovv. Platform DSE

Het programma begon met een algemene inleiding in de problematiek door Lou Keune, waarin deze uiteenzette waarom goede indicatoren en juiste informatie over de toestand van de economie belangrijk zijn (link opening). Vervolgens werden vijf indicatoren toegelicht. Oorspronkelijk was het plan om ook de Sustainable Society Index te presenteren. Omdat Geurt van de Kerk aanvankelijk niet in staat leek te zijn de bijeenkomst bij te wonen, werd dat uit het programma geschrapt. Achteraf is er wel een achtergrondstuk over de SSI ingestuurd. Wellicht wordt hierover nog eens een aparte sessie georganiseerd.

Ecologische Voetafdruk

De eerste indicatoren die toegelicht werden, waren de Ecologische – of Mondiale – Voetafdruk (EV), de Living Planet Index en de Water Footprint door Jan Juffermans en Quintijn Hoogenboom .

In zijn presentatie nam Jan Juffermans ook de Water Footprint mee, omdat die op vergelijkbare wijze als de EV wordt gemeten. De EV gebruikt onder andere de productiecijfers van de FAO en zet die om in mondiale hectares. Het voordeel daarvan is dat het zeer beeldend werkt en meteen inzichtelijk maakt hoe groot het beslag is dat men op de aarde legt. Alleen voor CO2-uitstoot wordt een omrekening gemaakt naar de theoretisch benodigde groene ruimte om die uitstoot te kunnen absorberen. Hoewel de Voetafdruk vooral gericht is op de mondiale gebruiksruimte wordt ook de internationale ongelijkheid qua ruimtebeslag ermee verhelderd. Als met dezelfde EV-methode wordt gemeten levert dat wetenschappelijke verhoudingsgetallen op. De voetafdruk kan op alle niveaus gemeten worden; zowel van een individu als van grotere gemeenschappen zoals steden of hele landen, maar ook van bedrijven en producten. De gemeten voetafdruk kan worden afgezet tegen de totale biocapaciteit van de aarde, gedeeld door het totale aantal bewoners, en daaruit valt dan te zien wat de ‘overbelasting’ (‘overshoot’) is. In Nederland is de ‘overshoot’ drie keer de mondiaal beschikbare gebruiksruimte per bewoner.

Quintijn Hoogenboom gaf vervolgens nadere informatie over de relatie tussen bevolkingsgrootte en voetafdrukken (link).

Hij betoogde onder meer dat de bevolkingsgroei, meer dan de groei van de gemiddelde voetafdruk, bepalend is voor de groei van de huidige overbelasting.

Bij de vragen en opmerkingen na de presentatie waren er veel vragen over praktische details, met name over wat wel en niet gemeten kan worden (en vertaald naar grond- en water-oppervlakte). Ook werd stilgestaan bij het statistisch gebruik van ‘gewogen gemiddelden’ van biocapaciteiten. De conclusie was dat de Voetafdruk een vrij algemeen (maar nog niet volledig) beeld geeft, dat goed bruikbaar is om situaties te vergelijken (zowel tussen verschillende gemeenschappen als tussen periodes). Voor beleid zijn vaak ook gedetailleerder gegevens nodig, en dus zullen andere indicatoren aanvullend nodig zijn.

Index voor Duurzame Economische Welvaart

De tweede presentatie betrof de ISEW (Index for Sustainable Economic Welfare, Index voor Duurzame Economische Welvaart) door Brent Bleys. Zie zijn powerpoint hier

De ISEW werd eind jaren 1980 ontwikkeld door Herman Daly (ea.) met het expliciete doel om de BBP te corrigeren. Er worden economische effecten meegeteld (of juist afgetrokken) die bij het BBP buiten beeld blijven, zoals onbetaald werk en milieuvervuiling. De ISEW maakt een keuze om een beperkt aantal representatieve zaken te meten, en heeft een ‘versimpeld pakket’ (de S-ISEW, waarbij de eerste S voor ‘Simplified’ staat) bedacht om de toepasbaarheid makkelijker te maken. Brent heeft de S-ISEW voor Nederland berekend (1980-2008) en het resultaat is hier te vinden. Een goed voorbeeld van het verschil in uitkomst met de reguliere BBP is België in 2009. Te midden van de crisis is de BBP gedaald, maar de ISEW vertoont een lichte stijging.

Ook bij de ISEW was er de nodige discussie over wat er wel en niet meegenomen wordt en welke zaken wellicht buiten de index vallen (wat zijn de kosten van hernieuwbare energie?). Ook speelt mee dat de index oorspronkelijk in de VS werd ontwikkeld, waardoor zaken als onderwijs en gezondheidszorg opgevoerd worden als (defensieve) kosten. De ISEW is nadrukkelijk geen duurzaamheidsindicator, maar is goed bruikbaar om trends te meten en landen met elkaar te vergelijken. Al is dat laatste moeilijk omdat statistische gegevens per land anders verzameld worden.

Duurzaam Nationaal Inkomen

De derde indicator die werd belicht, is het (Milieu)Duurzaam Nationaal Inkomen (mDNI) door Roefie Hueting en Bart de Boer. (zie hun powerpoint hier).

Het DNI is een uitbreiding van het reguliere Nationaal Inkomen (of BBP) met de gebruiksmogelijkheden van het milieu (milieufuncties, milieugebruiksruimte) voor zover die mogelijkheden schaars zijn (geworden). Uitgangspunt is de veronderstelling dat de samenleving wil dat de economie het milieu duurzaam gebruikt. Dit is alleen mogelijk wanneer de daarvoor essentiële milieufuncties behouden blijven. Met behulp van literatuur- en modelonderzoek zijn de grenzen aan het fysieke milieugebruik afgeleid waarbij de processen in het milieu de functies nog juist in stand houden. De kosten van de technische maatregelen die voor het behoud van de milieufuncties moeten worden genomen zijn per berekeningsjaar aan literatuur en databases ontleend; daarnaast zijn productverschuivingen en vermindering van de bevolking als maatregelen in de berekening betrokken.

Door de maatregelen veranderen de prijzen en de hoeveelheden van de producten in de economie, waardoor zich na verloop van tijd een algemeen economisch evenwicht bij milieuduurzaamheid instelt. Dit evenwicht is voor een periode van 15 jaar berekend met een door het IVM ontworpen model, dat het DNI berekent als het maximaal haalbare netto nationaal inkomen onder milieuduurzaamheid, door daarvoor de goedkoopste combinatie van maatregelen in te zetten. De enige uitzondering op die regel is, dat het model krimp van de bevolking ook inzet wanneer het nationaal inkomen per hoofd een zeker bestaansminimum bereikt. De berekende minimale duurzaamheidskosten zijn gelijk aan het verschil tussen het standaard nationaal inkomen (ex asyms) en het DNI, en geeft de afstand van de bestaande tot de duurzame economie aan. Met deze indicatoren wordt dus zichtbaar gemaakt of de economie zich in een meer of minder duurzame richting ontwikkelt. Zo bleek dat de Nederlandse economie zich tussen 1990 en 2000 van milieuduurzaamheid af bewoog en de daarna tot 2005 ongeveer gelijk bleef. Hoewel deze ontwikkeling grote invloed op het verloop van de welvaart heeft, is het DNI geen strikte welvaartsindicator, maar een duurzaamheidsindicator. De duurzaamheidskosten kunnen per milieuprobleem of per productiesector worden gegeven. Een andere conclusie is dat een duurzame economie niet kan worden gerealiseerd zonder het stellen van fysieke normen en het vergaand ingrijpen in de prijsverhoudingen door middel van heffingen, zo nodig vergezeld van quoteringen. Het model kan de effecten daarvan goed zichtbaar maken.

Verschillen, overeenkomsten en bruikbaarheid

Na de drie presentaties, werd het tweede deel van de bijeenkomst besteed aan het bespreken van drie thema’s: de overeenkomsten en verschillen tussen de verschillende indicatoren, de bruikbaarheid van elke indicator en ten slotte de waarde van andere indicatoren (waaronder het reguliere BBP) en campagnes ter bevordering van gebruik van de indicatoren.

Allereerst werd het verschil tussen de ISEW en de andere indicatoren opgehelderd. De ISEW indiceert ondanks zijn naam geen duurzaamheid maar een aantal elementen van de behoeftebevrediging, ofwel welvaart. De indicator doet dit door het BBP niet alleen voor natuur- en milieuwaarden, maar ook voor sociale aspecten te corrigeren. De ISEW dient te worden vergeleken met het BBP; beide meten aspecten van het bestaande economische ontwikkelingspad.

De Voetafdruk, het DNI, en ook de SSI en de indicatoren van het TEEB-project (The Economics of Ecosystems and Biodiversity www.teebweb.org) zijn duurzaamheids-indicatoren. Zij vergelijken de bestaande economische ontwikkeling met een duurzame economische toestand of ontwikkeling, die nog niet is gerealiseerd en waarnaar dus nog een transitie zou moeten worden gemaakt. De indicatoren kenschetsen die toestand daartoe door het vaststellen van duurzaamheidsgrenzen aan het gebruik van het milieu en, wat de SSI betreft, aan de economische relaties met mensen in binnen- en buitenland. Duurzaamheid van milieugebruik en sociaal-economische relaties impliceren in principe duurzaamheid van de derde P, productie.Waar het nu om gaat is om overeenstemming te verkrijgen over die grenzen, want ze verschillen per indicator. Er volgde een uitwisseling van informatie over hoe de grenzen gekozen worden bij het DNI en de Voetafdruk. Uiteindelijk bleken die twee daarin niet veel te verschillen. Beide maken in principe gebruik van een set mondiale grenzen aan het milieugebruik; bij het DNI wordt met de ruimtelijke schalen en tijdspannen van de betrokken een milieuproblemen gewerkt. De mondiale norm voor de uitputting van een niet-vernieuwbare hulpbron wordt bij het DNI geschat op grond van logische voorwaarden naast duurzaamheid:substitutie van de hulpbron (inclusief efficiëntieverbetering en hergebruik) in het tempo van het berekeningsjaar, volledige substitutie na uitputting van de hulpbron en een verzekering tegen snellere uitputting. Probleem bij het schatten van duurzaamheidsgrenzen is dat daar keuzes onder onzekerheid in het spel zijn, waarover wetenschappers van mening verschillen.

Als we de curven van het DNI bekijken, wordt daar ook weergegeven hoeveel groei van de productie onder duurzaamheid mogelijk is. Het ISEW geeft een breder pakket economische onderwerpen weer, waarvan lang niet alle aspecten zijn opgenomen. Het blijft afwegen tussen hanteerbaarheid en volledigheid. Een belangrijk verschil is dat het ISEW overconsumptie niet als zodanig herkent en dus positief meerekent, in tegenstelling tot het DNI en de Voetafdruk. De Human Development Index (HDI) van de VN houdt op een andere manier rekening met de effecten van en op consumptie, dus is het een suggestie om die er voortaan ook bij te nemen. Ook de HDI werkt met een selectie van variabelen. Ze gaat uit van wat “haalbaar” is, wordt al 20 jaar berekend en is goed bruikbaar om de mogelijkheden van arme landen weer te geven.

Een deel van de discussie ging over het effect van groei op het economische beeld dat de indicatoren geven. In het algemeen is BBP-groei niet bevorderlijk voor duurzaamheid omdat het vooral een milieubelastende activiteit is.

Wat wordt gementen en weergegeven?

Daarna werd bekeken in hoeverre de uitkomst van de berekening van de drie indicatoren een waarde op zich weergeeft, dan wel alleen een trend. De voetafdruk is wat dat betreft duidelijk en ‘geeft de situatie gewoon weer’, door de vergelijking met de duurzaamheidsgrenzen. Ook bij het DNI en de ISEW wordt vergeleken met het Netto Nationaal Inkomen (zonder asymmetrisch geboekte kosten van maatregelen) respectievelijk het BBP en geven dan de situatie weer zoals die is. De duurzaamheidsindicatoren geven zo de afstand tot duurzaamheid weer, hoe die ook is gedefinieerd, en de ISEW laat zo welvaartsverliezen zien. Alle drie indicatoren (en ook andere zoals de SSI) kunnen zo tussen landen worden vergeleken en geven in de tijd trends weer in de beschouwde landen. Bij alle indicatoren wordt vergelijking tussen landen bemoeilijkt doordat de statistische gegevens vaak verschillen. De Voetafdruk is wat dat betreft minder gevoelig, omdat daarin wordt gewerkt met mondiaal gemiddelde hectares.

Over de bruikbaarheid van de indicatoren voor beleid, verschilden de meningen. Alle drie betreft het samengestelde indicatoren, aggregaten, die een vrij abstract, grof beeld geven van de economische ontwikkeling. Beleidsmakers willen vaak meer gedetailleerde meetgegevens benutten, vooral als ze gedetailleerde plannen maken voor een transitie naar duurzaamheid, en vinden het aangeven van het uiteindelijke doelniveau minder van belang (men zegt vaak dat nu wel te weten). Dan is het bijvoorbeeld interessanter wat de kosteneffectiviteiten van de voor zo’n project maatregelen in de nabije toekomst zijn dan hoe groot ze in het recente verleden waren. Tegengeworpen wordt dat het om verschillende toepassingen gaat; de behandelde indicatoren richten zich primair op bewustwording van de totale problematiek.

Bovendien is de keuze van wat wel en niet gemeten wordt tot op zekere hoogte arbitrair. Maar, werd tegengeworpen, dat komt deels voort uit praktische beperkingen die kunnen worden opgeheven, en bovendien geldt dat ook voor het BBP, terwijl dat vaak wel gepresenteerd wordt als ‘de waarheid’. We zouden er al op vooruitgaan als dat in ieder geval erbij verteld zou worden, en de resultaten van de alternatieve indicatoren meegenomen, wanneer de Macro Economische Verkenningen of de Troonrede gepresenteerd worden.

Conclusie was dat we beide nodig hebben; ‘casus indicatoren’ en omvattende. Omdat er geen indicator te bedenken valt die alles goed in beeld brengt, moeten we accepteren dat we een set van verschillende indicatoren moeten gebruiken, een ‘dashboard’ in plaats van bijv. alleen een hoogtemeter.

Praktische waarde

Een andere manier om naar de verschillende indicatoren te kijken, is door te beschouwen hoe ze praktisch in te zetten zijn. De voetafdruk wordt bijvoorbeeld steeds meer ook door bedrijven (voorbeeld Unilever) benut en is dus kennelijk praktisch nuttig. Waarbij ook nog eens gekeken moet worden naar de ‘didactische functie’ van een indicator: het gaat er niet alleen om dat die weergeeft hoe (erg) de situatie is, maar ook wat er gedaan kan worden om daar wat aan te veranderen. Voordeel van de ISEW en het NNI ex asyms is dat die verbeterde versies van het BBP vertegenwoordigen. Het DNI is bovendien goed te splitsen naar sectoren. Je kunt daarmee ook zien welke maatregelen genomen zijn om tot meer duurzaamheid te komen en welke prijsverhogingen daarvoor ongeveer noodzakelijk zijn. Voorwaarde bij het realiseren daarvan is wel een sterke rol van de overheid bij het instellen van prijscorrecties voor het internaliseren van kosten die nu niet meegerekend worden. Tegenwerping is dat dat een subjectief proces is. De Voetafdruk is op alle niveaus meetbaar en bruikbaar (van individuen tot scholen en bedrijven) en zet aan tot maatregelen en quotering.

Het BBP heeft zijn populariteit mede te danken aan het feit dat het een redelijk eenvoudig beeld biedt dat vele vergelijkingen mogelijk maakt. We moeten als vervanging dus zoeken naar een andere maatstaf die even eenvoudig werkt, en bovendien mobiliseert. Bij een snelle ronde van de sterke punten van elke indicator werd opgemerkt dat de voetafdruk elegant is en sterk beeldend/mobiliserend werkt. Het DNI maakt daarbij zichtbaar wat de kosten zijn, en het ISEW vult aan wat gemist wordt in het BBP.

De vraag blijft dan of een van de alternatieve indicatoren ook bruikbaar is voor het vaststellen van macro-economisch beleid. Alle discussies in Den Haag gaan hoofdzakelijk – zeker in deze tijden van bezuinigingen – over het binnenhalen van meer geld. Eerder (rond 1998) is geprobeerd de voetafdruk op te nemen in het beleid, maar dat heeft het toen niet gehaald. Voor de tweede editie van de Monitor Duurzaam Nederland is voorgesteld de EV op te nemen, in navolging van andere landen, waardoor vergelijken mogelijk wordt. Sommigen zien het DNI als een interessant alternatief voor het BBP, ondanks de betoogde noodzaak van het NNI als referentie voor het DNI. Opgemerkt werd dat hoe dan ook uitgedragen moet worden wat de beperkingen zijn van het BBP en welk ‘vals beeld’ dat produceert (waardoor bijvoorbeeld nu een soort automatische conclusie getrokken wordt dat er 18 miljard aan bezuinigingen nodig zou zijn). Bij de discussie over de keuze van nieuwe indicatoren moeten we ook kiezen of we ons willen richten op veranderingen ‘van onderop’ (dan is de voetafdruk het meest geschikt) of dat we beleidsmakers aan de top willen overtuigen om anders te rekenen (dan is DNI of ISEW meer bruikbaar). Voorzitter Pronk had de indruk dat de voetafdruk bij een eerdere poging tot introductie niet gemakkelijk door beleidsmakers wordt opgepakt. Ondertussen is daar echter meer vooruitgang in geboekt en vele landen en steden zijn het model de laatste jaren gaan gebruiken – zie de site www.footprintnetwork.org.

Mobiliserend instrument

Qua bruikbaarheid als mobiliserend instrument, werd opgemerkt dat indicatoren uitgebreid zouden moeten worden om niet alleen milieu-effecten weer te geven, maar ook sociale en Noord-Zuid-verdeling. Er is behoefte aan dergelijke berekeningen, die we in zouden kunnen zetten, bijvoorbeeld op een jaarlijks moment voordat de nieuwe MEV uitgebracht wordt.

Ondanks de verschillen tussen de alternatieve indicatoren, ziet iedereen mogelijkheden om ze elkaar te laten aanvullen en een samenstellend pakket (dashboard) te maken dat in de door ons gewenst richting gaat. Grootste probleem nu is om daar genoeg sociale aspecten in te verwerken.

Bij het CBS, CPB, SCP en PBLwordt nu gewerkt aan een nieuwe Monitor voor Duurzaam Nederland, waarvoor een aantal alternatieve indicatoren wordt gekozen. Ook de Leefsituatie Index van het Centraal Plan Bureau is wat dat betreft interessant.

Onze (= van het Platform DSE) wens is nog steeds om een parallelle MEV+ op te stellen, maar dat is veel werk en zou flink veel kosten met zich meebrengen. Overwogen wordt om toe te werken naar een MEV+ voor 2015. Daarvoor zou een kleinere set complementaire indicatoren opgesteld kunnen worden – zoals gebeurd is met en experimenteel project in de Franse regio Pas de Calais – en bijvoorbeeld de voetafdruk en vier andere indicatoren te kiezen. Daarbij zou goede samenwerking met de planbureaus onmisbaar zijn. Daar bestaat echter nogal wat weerstand tegen de komst van alternatieve indicatoren. Er beweegt echter wel wat op het gebied van kritiek op de heersende indicatoren, zoals ook blijkt uit de Beyond GDP-conferentie (http://www.beyond-gdp.eu/) die een paar jaar geleden door de Europese Unie en het Parlement georganiseerd werd. Ook bij een deel van het bedrijfsleven en bij beleggers is er nu veel meer ontvankelijkheid voor andere denkramen.

Concluderend wordt gesteld dat de huidige situatie, waarin de groei ten koste gaat van een groot deel van de wereldbevolking, zonder dat dat zichtbaar wordt in de cijfers, onhoudbaar is. Onze projecten zijn dan ook minstens evenzeer gericht op het beïnvloeden van de publieke meningsvorming, als op het beïnvloeden van beleidsmakers, hoewel dat natuurlijk ook noodzakelijk is. Het gaat vooral om een belangrijke politieke strijd, waarbij we grote openheid naar elkaars projecten moeten betrachten en taboes overboord moeten werpen. Wat dat betreft was deze bijeenkomst zeker hoopgevend.

Zie hier de uitkomst.

Behaalde doelen

Hoofddoel van het Platform DSE was en is de uitwerking en implementatie van een structurele heroriëntatie van de economie in de richting van een Fair & Green Deal (met als speerpunten: groen en fair bestedings-/investeringsprogramma; feed in tarief voor duurzame energie; Financial Transaction Tax; stelsels van sociale zekerheid, wereldwijd; belastingverschuiving van arbeid naar milieu, grondstoffen en grond; stelsel van duurzaamheidsindicatoren; vredeseconomie; draagvlakverbreding), gericht op een meer solidaire en ecologisch duurzame inrichting van de economie in Nederland en België (en in het algemeen het Noorden) en mondiale rechtvaardigheid en bestaanszekerheid, herverdeling, bescherming tegen klimaatverandering en beperking van biodiversiteitsverlies. Daartoe werkt het Platform aan de verdere opbouw van een brede alliantie van maatschappelijke organisaties en bedrijven die zich hiervoor inzetten en druk uitoefenen op de overheid deze omvorming te laten plaatsvinden.

Zoals uit het onderstaande zal blijken is in 2010 deze doelstelling een flinke stap dichterbij gekomen. Er is een Alliantie Fair & Green Deal geformeerd. Alle voorgenomen activiteiten zijn uitgevoerd, in samenwerking met organisaties in deze Alliantie en afgestemd op hun voorkeuren en specialisaties. In de Alliantie is een tiental werkgroepen gestart voor de uitwerking en implementatie van de genoemde speerpunten. Het merendeel van deze werkgroepen is actief en heeft inmiddels een werkprogramma/stappenplan ontwikkeld en ter hand genomen. Elk van deze werkgroepen is weer het startpunt geweest voor verbreding van de samenwerking naar nieuwe organisaties, zoals de FNV, IVN, ZLTO e.d. Zo breidt de Alliantie zich de facto uit, overigens zonder dat al de nieuwe organisaties zich formeel bij de Alliantie aansluiten.

Uiteraard is de bedoelde transitie nog niet gerealiseerd – dat is een zaak van jaren – maar inmiddels is er wel een redelijk zicht op welke weg daarvoor afgelopen zou moeten worden en welke stappen gezet moeten worden (in de vorm van een flexibel Routeplan).

Op een aantal punten zijn inmiddels concrete resultaten te melden:

• Mede door het Platform DSE en de Alliantie is binnen VBDO een programma gestart om binnen 5 jaar het percentage particulieren dat duurzaam belegt te vergroten van 4,5% naar 10%
• Op initiatief van het Platform en de Alliantie wordt in een coalitie met Milieudefensie, ZLTO, NIVON, Transition Towns Nederland e.d. een programma ontwikkeld om in 2020 20% van de voedselvoorziening in Nederland uit regionale bron (binnen Nederland) te halen
• In een internationale coalitie waaraan het Platform DSE deelneemt is inmiddels brede Europese steun ontwikkeld voor invoering van een Financial Transaction Tax. De Nederlandse regering blijft op dit punt echter nog achter, wat mede is te wijten aan de uitslag van de verkiezingen. Met o.a. een brief aan het kabinet wordt gepoogd daarin nog verandering te brengen. Voor de verkiezingen heeft het Platform dit thema nog bij de partijen (PvdA, CDA, VVD, GL, SP, CU, D66) aangekaart in een verkiezingsdebat en de aanloop daarnaartoe
• Het Platform heeft aan GroenLinks en de PvdA een voorstel gedaan voor brede linkse samenwerking met het oog op een duurzame en solidaire economie. De toegezegde reacties hierop hebben we nog niet ontvangen. Het samenwerkingsvoorstel staat in principe ook open voor andere partijen.
• Via (de voorbereiding op) een expert meeting is een flinke aanzet gegeven tot een werkgroep of netwerk ‘Juristen voor Duurzame ontwikkeling’ die de juridische mogelijkheden wil benutten om een transitie naar een duurzame en solidaire economie te bespoedigen.
• In (de voorbereiding op) een expert meeting is een flinke stap gezet om een aantal alternatieve ‘welvaarts’indicatoren – Mondiale Voetafdruk, Duurzaam Nationaal Inkomen en Index for Sustainable Economic Welfare – meer op elkaar af te stemmen en de uiteenlopende functies ervan goed voor ogen te hebben. Door deelname van vertegenwoordigers van het CPB en het PBL (betrokken bij de Monitor Duurzaam Nederland) zijn er nieuwe aanknopingspunten ontstaan om deze indicatoren in het Nederlandse beleid een rol te laten spelen.

Toch moeten we ook constateren dat de Alliantie nog een tamelijk losse vorm van samenwerking is. Het gevoel dat alle activiteiten van de deelnemende organisaties in de diverse werkgroepen bijdragen aan dezelfde transitie is nog niet sterk ontwikkeld. De overeenstemming over doel en strategie is nog tamelijk algemeen. De bereidheid om te investeren in een verduidelijking van een gezamenlijk doel en bijpassende strategie en in de coördinatie die daarvoor nodig is, is nog niet duidelijk zichtbaar. Verder is de participatie van bedrijven in de Alliantie, of eventueel de samenwerking vanuit de Alliantie met bedrijven, nog niet sterk ontwikkeld.

Wat zich wreekt is dat de capaciteit voor al dit werk nog tamelijk gering is. Veel drijft op vrijwilligerswerk, dat weliswaar waardevol is maar moeilijker is aan te sturen, of op inzet van professionals die daarvoor van hun eigen organisatie slechts beperkte ruimte krijgen. De financiële middelen om activiteiten op te zetten zijn gering en onzeker, wat tot vertraging leidt en de impact van de activiteiten verkleint. Financiers zijn aarzelend om dit type programma te ondersteunen, omdat het hier gaat om een lange termijn transitie waarvan korte termijn resultaten vaak moeilijk zijn aan te geven.

Dit zijn allemaal punten waaraan in 2011 extra aandacht gegeven zal worden.

Gerealiseerde activiteiten, resultaten

Voor het prioriteitenprogramma van de Fair & Green Dealzijn zoals beoogd specifieke taskforces opgezet waarvoor bij de Alliantie Fair & Green Deal aangesloten organisaties gevraagd zijn de lead te nemen. Gerealiseerde taakgroepenbetreffen:

1. groen en fair bestedings-/investeringsprogramma: onder leiding van de Vereniging Beleggers voor Duurzame Ontwikkeling is hiervoor een activiteitenplan opgesteld en in uitvoering genomen
2. invoering van een Financial Transaction Tax dan wel een relevante variant daarvan: onderleiding van Oxfam Novib en Both Ends en met steun van de FNV is een krachtige lobby opgezet om de Nederlandse regering achter een internationaal voorstel voor een FTT te krijgen. Dit voorstel heeft inmiddels internationaal brede steun, maar nog niet in Nederland.
3. verdere uitwerking van een stelsel van duurzaamheidsindicatoren: samengevoegd met 6.
4. operationalisering van human security als weg naar een vredeseconomie: in samenwerking met Economen voor Vrede en People Building Peace hebben hierover enkele bijeenkomsten plaatsgevonden
5. betrekken van burgers bij de mondiale problematiek van een Fair & green Deal; toegespitst op regionalisering van de voedselvoorziening: onder leiding van Milieudefensie is een aanzet gegeven tot een werkplan om burgers en lokale organisaties een actieve rol in de benodigde economische transitie te geven door een focus op regionalisering van de voedselvoorziening. Hiervoor is contact gelegd met o.a. Transition Towns, ZLTO, Platform ABC, Willem&Drees, IVN, NIVON, Gmeente Almere, Christelijke Agrarische Hogeschool Dronten
6. het bevolkingsvraagstuk in een mondiale Fair & Green Deal: in deze werkgroep is bekeken wat de verschillende alternatieve welvaartsindicatoren (DNI, Mondiale Voetafdruk e.d.) betekenen voor de eventuele noodzaak van krimp van de bevolking, mondiaal en in Nederland.
7. communicatie van een Fair & green Deal: in deze werkgroep is een aanzet gegeven tot een effectieve communicatiestrategie voor de Fair & Green Deal, o.a. door contact met mensen uit de marketingwereld.

Enkele geplande werkgroepen zijn uiteindelijk (nog) niet of in ander verband van de grond gekomen:

1. invoering van een feed-in tarief voor duurzame energie, naar Duits voorbeeld: de aandacht voor feed-in is in Nederland doodgebloed, vanwege een zeer afhoudende opstelling van de Nederlandse overheid. Wel is er een succesvol initiatief ‘Nederland krijgt nieuwe energie’, dat een degelijk rapport heeft opgesteld en een burgerinitiatief bij de Tweede Kamer heeft aangemeld. Uiteindelijk heeft de Tweede Kamer op discutabele gronden besloten dit initiatiefvoorstel niet over te nemen. De werkgroep beraad zich nog op vervolg. Het Platform DSE is hierbij indirect betrokken.
2. invoering van stelsels van sociale zekerheid, wereldwijd: hiervoor kon geen trekkende organisatie gevonden worden. Wel is dit thema meegenomen in een verkiezingsdebat dat het Platform heeft georganiseerd (zie onder).
3. uitwerking van voorstellen voor een (progressieve) belastingverschuiving van arbeid naar milieu, grondstoffen en grond: idem

In 2010 zijn de volgende expert meetings e.d. gerealiseerd:

1. Themabijeenkomst over de relatie Economie, Milieu en Vrede, i.s.m. People Building Peace Nederland, 19 mei 2010
2. Verkiezingsdebat ‘Crisis: Keuzes en kansen: over economische groei, geld, eerlijke prijzen en mondiale bestaanszekerheid, i.s.m. Tumult Utrecht, 25 mei 2010.
3. Expert Meeting Financial Transaction Tax, i.s.m. Oxfam Novib en Both Ends, 14 september 2010
4. 2 kleine bijeenkomsten over de strategie voor en communicatie over de benodigde economische transitie

Verder hebben in 2010 voorbereidingsbijeenkomsten plaatsgevonden voor expert meetings over de inzet van juridische instrumenten om de transitie te realiseren en over ‘Duurzaamheidsindicatoren en het bevolkingsvraagstuk’. Deze expert meetings hebben inmiddels in 2011 plaatsgevonden (resp. 11 maart en 15 april).

Daarmee is de doelstelling van minimaal 4 expert meetings ruimschoots gehaald.

• De bij de Alliantie Fair & Green Deal betrokken organisaties zijn viermaal in een plannings-/afstemmingsoverleg bijeengeroepen (15-4, 17-6, 23-9, 11-11). In deze overleggen zijn de taakgroepen geformeerd, is de voortgang daarvan besproken, is een brief aan de informateurs opgesteld, is de strategie voor de Alliantie besproken, is een opzet voor de publieksconferentie van 3-2-2011 vastgesteld en is van de organisaties commitment gevraagd om aan deze conferentie een inhoudelijke bijdrage te leveren in de vorm van een workshop.

• Op basis van het manifest Fair & Green Deal is een eenvoudige versie gemaakt voor een breed publiek. Deze is en wordt op dit moment met name via de achterban van de NIVON verspreid, maar is ook beschikbaar voor verspreiding elders.

• I.s.m. HOVO is een cursus voor kader van aan de Alliantie deelnemende organisaties – en andere belangstellenden – gerealiseerd. Deze heeft succesvol plaatsgevonden in een 9-tal sessies met ongeveer 25 deelnemers. Ondertussen is gewerkt aan een educatief programma voor een breed publiek i.s.m. NIVON.

• In 2010 zijn de voorbereidingen getroffen voor een volgende grote publieksconferentie waarin de resultaten van de taskforces worden gepresenteerd. Deze conferentie heeft inmiddels plaatsgevonden op 3 februari 2011 in Tilburg. In de workshops van de conferentie zijn stappenplannen opgesteld voor de realisatie van de speerpunten zoals genoemd onder 1. Ook is een stappenplan gepresenteerd voor implementatie van de Fair & Green Deal als zodanig.

• Er hebben enkele gesprekken plaatsgevonden met bedrijven die contact zochten met het Platform DSE en de Alliantie Fair & Green Deal met het oog op samenwerking.

• Met de Economy Transformers, het Springtij Festival en Our Common Future 2.0 is contact onderhouden en samengewerkt.

• Vanuit het Platform DSE en de Alliantie Fair & Green Deal is een brief aan de informateurs gestuurd met het pleidooi de economische crisis aan te grijpen voor een daadwerkelijke transitie naar een duurzame en solidaire economie.

• Rond alle activiteiten zijn persberichten verspreid. Er is een serie artikelen over aspecten van de Fair & Green Deal verschenen in Duurzaamnieuws.nl. Van het verkiezingsdebat is een videoverslag gepubliceerd op Wereldburgers.tv. Daarnaast zijn her en der artikelen verschenen.

Bereikte doelgroepen

De doelgroep van het werk van het Platform wordt gevormd door de achterbannen van de bij de Alliantie betrokken organisaties. Het gaat hier om natuur- en milieuorganisaties zoals Natuurmonumenten, Wereldnatuurfonds, Greenpeace, Natuur en Milieu, Milieudefensie, De Kleine Aarde e.d., ontwikkelingsorganisaties zoals Oxfam Novib, Cordaid, ICCO, BothENDS en vele kleinere organisaties. Al deze organisaties zijn bij de Alliantie betrokken, zijn via nieuwsbrieven over het Platform en de Alliantie geïnformeerd en hebben voor zover valt na te gaan in hun media aandacht aan de Alliantie geschonken. Verder is er via een serie artikelen in Duurzaamnieuws.nl een groot publiek bereikt (ongeveer 100.000 abonnees). Ook een videoverslag van het verkiezingsdebat heeft via Wereldburgers.tv een groot publiek bereikt. In de activiteiten (expert meetings, Alliantiebijeenkomsten, conferentie e.d.) is steeds een relevante afvaardiging van deze organisaties aanwezig geweest. Bij de expert meetings ging het steeds om enkele tientallen, bij het verkiezingsdebat om ongeveer 100 mensen, bij de conferentie om 250 mensen.

Draagvlakvergroting en fondswerving

Draagvlakvergroting is geïntegreerd in de activiteiten van het Platform, met name het verkiezingsdebat (en het videoverslag daarvan), de conferentie, de cursus en de serie artikelen in Duurzaamnieuws.nl.

Er is geen individuele fondswerving gedaan (anders dan in de vorm van betaling voor deelname aan activiteiten). Wel zijn er aanvullende institutionele fondsen geworven (Pequeno, via Oikos bij Kerk en Wereld). Een aanvraag bij SMOM is afgewezen.

Genderaspecten

Zoals in het aanvraagformulier reeds werd opgemerkt, is het werk aan een faire en groene economie in het belang van iedereen, man en vrouw. Een beoogd effect van de Fair & Green Deal is voorts dat met name de positie van publieke sectoren als de zorg en het onderwijs wordt verbeterd (o.a. door belastingverschuiving, vermindering van de nadruk op productiviteitsvergroting, evenwichtiger meting van welvaartsontwikkeling, verschuiving van investeringen e.d.). Dit is in het strategisch belang van vrouwen, die in deze sectoren oververtegenwoordigd zijn. Daarnaast worden deze werkvelden daardoor ook aantrekkelijker voor mannen. Dat komt de genderbalans in alle vormen van arbeid ten goede.

Specifiek is het genderaspect aan de orde geweest in de discussie over consequenties van onze te grote mondiale (en Nederlandse) voetafdruk voor bevolkingsbeleid. Terwijl sommigen met het oog hierop pleitten voor een gericht gezinsbeleid of zelfs abortusbeleid, werd dit door anderen met klem afgewezen omdat dit waarschijnlijk een onevenredige druk op vrouwen legt. Aan de andere kant werd opgemerkt dat er met name in ontwikkelingslanden grote aantallen ongeplande kinderen geboren worden, wat vrouwen en meisjes eveneens met een grote last confronteert. Vooralsnog wordt het standpunt ingenomen dat het aan de ene kant gaat om verkleining van de voetafdruk per persoon en aan de andere kant om verhoging van de bestaanszekerheid en welvaartsniveaus in ontwikkelingslanden. De ervaring leert dat juist door dat laatste te bevolkingsaanwas afneemt. Daarnaast is gezinsbeleid, voorlichting over voorbehoedsmogelijkheden e.d. van belang, maar moet dit niet onder de extra druk worden gezet van verkleining van de mondiale voetafdruk.

Verder is in het Platform en de Alliantie met name door vrouwenorganisaties het thema ‘economie, milieu en vrede’ ingebracht.

Inleiding van de voorzitter van het Platform DSE (Lou Keune)

De voorzitter van het platform DSE inspireerde de aanwezige juristen om bij te dragen aan de doelstelling van het platform, onder meer door na te denken over de mogelijkheden om het meer economisch gekleurde gedachtegoed van het platform te toetsen aan het recht, niet alleen om de tekortkomingen van het juridische stelsel te onderkennen, maar juist ook om eventuele aanbevelingen en oplossingen aan een juridische toets te kunnen onderwerpen. Hij benadrukte dat in de wijze waarop de welvaart gemeten wordt, of de manier waarop de economie geanalyseerd wordt, bepaalde begrippen centraal staan (zoals het Bruto Binnenlands Product). Daarmee wordt echter volgens het platform een verkeerd beeld gecreëerd van de economische werkelijkheid, omdat allerlei maatschappelijke en ecologische vraagstukken buiten beeld blijven. De welvaart kan stijgen op basis van een analyse van het BBP, maar daarmee wordt verhuld dat die stijging gepaard kan gaan met het vergroten van de ongelijke inkomensverdeling, afname van biodiversiteit en een steeds maar groeiende ecologische voetafdruk. Daar waar het platform sinds 2006 expertise bundelt als het gaat om de economische kant, en zich daarop ook toelegt, wordt steeds vaker geconstateerd dat realisering van de doelstelling slechts goed mogelijk is als de aangedragen oplossingen en aanbevelingen juridisch houdbaar zijn. Op dat punt, maar zeer waarschijnlijk ook op andere punten, is het goed om juristen te betrekken bij de analyses van het platform, de oplossingen en de aanbevelingen. Bij deze inleiding werden enkele grafieken getoond, die de urgentie van het werken aan een duurzame en solidaire samenleving duidelijk maakten.

Doelstelling van de dag

De voorzitter ervaart het als buitengewoon positief dat economen en juristen nu samen bij elkaar zitten en dat ook is gebleken dat er grote belangstelling is voor de resultaten van deze bijeenkomst. De expert-meeting staat in het teken van de volgende drie vragen:

1. Waarvoor en hoe kan het huidige recht worden ingezet?

2. Waarvoor zou recht moeten worden ontwikkeld en in welke vormen?

3. Welke bijdragen/rollen zouden van juristen mogen worden verwacht?

Deze vragen staan vervolgens centraal bij een drietal deelonderwerpen:

1. recht en klimaat/energie,

2. recht en natuur/biodiversiteit,

3. recht en natuurlijke hulpbronnen.

De ambitieuze doelstelling van de expert-meeting is om voor verschillende doelgroepen (NGO’s, burgers, bedrijfsleven, wetgever, Staat, Europese en mondiale organisaties) te komen tot zo concreet mogelijke aanbevelingen. Alvorens de mogelijke antwoorden op de drie vragen voor de drie deelonderwerpen worden besproken in werkgroepen, zal Nico Schrijver, hoogleraar internationaal recht en een gerenommeerd jurist als het gaat om het internationale recht met betrekking tot ‘sustainable development’, een algemene inleiding verzorgen over het onderwerp. Daarna zullen Annelies Henstra en Jan van de Venis vanuit hun eigen persoonlijke belevingswereld vertellen over de bijdrage die zij als jurist willen leveren aan een duurzame en solidaire samenleving.

Inleiding in het recht op duurzame ontwikkeling (Nico Schrijver)

Schrijver houdt een betoog over de relatie tussen duurzame ontwikkeling en het internationale recht, ondersteund met een powerpointpresentatie.

De drie relevante rechtsgebieden van het internationale recht voor duurzame ontwikkeling zijn:: 1) Internationaal milieurecht, 2) internationaal recht en samenwerking m.b.t. ontwikkeling 3) mensenrechten. Ten aanzien van het internationaal milieurecht is de stelling van Schrijver dat sprake is van een gefragmenteerd palet aan verdragen met vrij vaak ook een – behoorlijk substantiële – eigen organisatie. De IUCN heeft wel een soort overkoepelend verdrag voorgesteld, maar dat zal waarschijnlijk nooit geldend recht worden. Ten aanzien van de internationale documenten over het recht op ontwikkeling is nu omstreden of er een juridisch bindend recht op ontwikkeling is. Schrijver benadrukt echter dat het samenstel van de bestaande rechten toch eigenlijk gezamenlijk een recht op ontwikkeling inhouden. Ook de mensenrechtenverdragen kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van de mensen in de armste delen van de wereld. Duidelijk is wel dat er een ‘legally binding standard’ moet komen; dat betekent overigens niet direct dat er een verdrag moet komen. Eenzelfde belang kan tegenwoordig worden toegekend aan de WTO. Daarin staan toch ook aanwijzingen richting een duurzame ontwikkeling, zoals de norm dat hulpbronnen optimaal verdeeld zouden moeten worden. Als we kijken naar de derde poot van het internationale recht, ‘human rights law’, is interessant te zien dat het is gelukt om in 2009 een ‘Optional Protocol’ aan te nemen bij het ‘International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights’. In het IVESCR zijnvele rechten zijn opgenomen die een relatie hebben met duurzame ontwikkeling en natuur en milieu. Het protocol maakt het verdragstaten mogelijk om de bevoegdheid van het ‘Committee on Economic Social and Cultural Rights’ te erkennen om klachten van individuen te behandelen.

Waar vind je dan de erkenning van het recht op duurzame ontwikkeling in het internationale recht? Er zijn natuurlijk de vroege normatieve declaraties (Stockholm declaratie 1972; Rio declaratie 1992; Wereld handvest voor de Natuur 1982), maar er moet ook gewezen worden op andere normatieve documenten (declaraties, final statements), ‘multilateral environmental agreements’, internationale economische overeenkomsten en iets zwakker in mensenrechtenverdragen en uitspraken van rechterlijke instanties of juridische instellingen). Er zijn ook hoopvolle uitspraken waarop voortgebouwd kan worden. Zoals de uitspraak in 1998 waarin het geschil tussen Hongarije en Slovakije over de Donau-dam werd beslecht door te wijzen op het concept van sustainable development. Ook een advies dat het Internationale Hof gaf over nucleaire wapens, ging in op de milieugevolgen en op de plicht om rekening te houden met ‘generations unborn’, wat toch een verwijzing en erkenning van het recht op duurzame ontwikkeling betekent. Tot slot wijst Schrijver op een uitspraak van vorig jaar over een geschil aangaande de bouw van papierfabrieken in Uruguay langs een rivier dicht bij de grens met Argentinië, waarin wordt gewezen op de plicht om samen te werken en de plicht om een milieueffectrapport op te stellen.

Concluderend kan worden gezegd dat we een lange periode van codificatie hebben gehad, maar dat die periode nu wel voorbij lijkt te zijn. Alle relevante standaarden zijn er immers in beginsel. Een belangrijke uitdaging is het minder fragmentarisch maken van het palet aan bestaande rechten en plichten die zijn gerelateerd aan duurzame ontwikkeling. Relevant is daarbij niet alleen de plicht van staten om duurzaam gebruik te maken van natuurlijke hulpbronnen en het milieu te beschermen, maar ook de solidariteit en het bestrijden van armoede. Het misschien wel allerbelangrijkste is het nastreven van een geïntegreerde benadering van de drie meest relevante onderdelen voor duurzaamheid van het internationaal recht. Het Europese Verdrag van Lissabon is op dat punt een mooi voorbeeld waarin de integratie is gewaarborgd. Naast die geïntegreerde benadering, moet ook worden gewerkt aan een internationale institutionele structuur. Een overkoepelende organisatie voor duurzame ontwikkeling kennen we niet. Zie voor meer informatie het boek van Nico Schrijver ‘Development Without Destruction’ (ISBN 9780253221971), met name hoofdstuk 4.

Persoonlijke beweegredenen van organisatoren

Annelies Henstra (www.iucn.nl) vertelt over haar persoonlijke beweegredenen om zich in te zetten voor de integratie van mensenrechten in internationaal natuur- en milieubeschermingsrecht. Zij is initiatiefnemer van het project Kinderrecht op natuur (www.iederkindheeftrechtopnatuur.nl). Doel van dit project is het verder ontwikkelen van de visie dat ieder kind recht heeft op natuur, en vervolgens nationaal en internationaal lobbyen voor opname van dit recht in het kader van het Kinderrechtenverdrag. Ook Jan van de Venis (www.standupforyourrights.org) geeft zijn persoonlijke visie op zijn werk als jurist voor duurzaamheid. Daarin staat het gebruik van mensenrechten voor de verwezenlijking van een duurzame en solidaire samenleving centraal. In een geslaagde poging om alle aanwezigen te inspireren, wordt een filmpje vertoond waarin het gedicht “Lost Generation”van Jonathan Reed een centrale rol heeft (voor degenen die ook geïnspireerd willen worden: (http://www.youtube.com/watch?v=MWSYPDh7O5Q).

Werkgroep 1: recht en klimaat/energie. (Voorzitter: Gustaaf Biezeveld)

De kern van het probleem is dat de wereldbevolking meer CO₂ en andere broeikasgassen uitstoot dan de aarde kan verwerken. De belangrijkste bronnen zijn energieproductie, energieverbruik en veeteelt. In Kopenhagen is een algemeen doel gesteld: het streven om de opwarming van de aarde te beperken tot 2 graden Celsius. Deze doelstelling moet worden opgepakt en uitgewerkt en kan behaald worden door zowel mitigatie als adaptatie. Een aantal uiteenlopende juridische instrumenten kan daarbij worden ingezet.

Klimaatwetenschappers zijn het eens over de problemen en de gevolgen van klimaatverandering. Er is weliswaar commentaar op enkele aspecten, maar deze doen niets af aan de hoofdlijn. De overstap naar duurzame energie is nu mogelijk. Er kan bijvoorbeeld duurzame energie opgewekt worden in woestijngebieden tegen een redelijke prijs. We weten wat we anders moeten doen, maar het probleem is dat we niet tot afspraken kunnen komen. Dit komt mede door de publieke opinie. Door critici en de media bestaat onder burgers onzekerheid over het probleem van klimaatverandering. Dit heeft tot gevolg dat (politieke) acties worden uitgesteld. Om de klimaatproblematiek daadkrachtig aan te kunnen pakken is het van belang om de acceptatie daarvan onder burgers te stimuleren. Een breed debat over de zekerheid en de onzekerheid is van belang. Bovendien moet duidelijk worden wat de risico’s zijn van de afwezigheid van relevant milieubeleid. De gevolgen van ‘niet kiezen’ moeten duidelijk zichtbaar worden. Er verschijnen steeds vaker rapporten (zie WRR www.wrr.nl/content.jsp?objectid=3619), met duidelijke cijfers over de gevolgen van de afwezigheid van een klimaatbeleid.

Na deze globale verkenning van de problematiek wordt vervolgens gesproken over de mogelijke rol van het recht bij de aanpak ervan. Dit leidt al snel tot de constatering dat het verstandig lijkt om, naast de (gebruikelijke) publiekrechtelijke invalshoek met de hieraan inherente beperkingen, zeker wanneer overheden unwilling zijn, het klimaat- en energieprobleem meer te benaderen vanuit de privaatrechtelijke hoek. Hierbij staat de vraag centraal: welke activiteiten mag iedereen verrichten en waar ligt de grens? Door normen te stellen voor individuen, krijgen zij een prikkel om bepaalde handelingen te verrichten of na te laten. Een probleem is dat het aansprakelijkheidsrecht nu pas om de hoek komt kijken na intreding van de schade of een concrete dreiging ervan. De schending van de norm zelf zou reden genoeg moeten zijn om ofwel aansprakelijkheid vast te stellen ofwel een plicht op te leggen om de schending te stoppen. Het daadwerkelijk intreden van schade is dan niet langer constitutief voor de aansprakelijkheid. Bij elke schending van de norm moet worden aangenomen dat sprake is/zal zijn van schade. Het toetsingscriterium zou dan moeten zijn of iemand ‘in redelijkheid tot die handeling had kunnen komen’. Dat criterium moet voor overheden, bedrijven en burgers gelden.

Daar waar de politiek tekortschiet, zou het aansprakelijkheidsrecht kunnen worden ingezet. Om de aansprakelijkheden te verduidelijken is echter meer (en andere) jurisprudentie nodig. Rechterlijke uitspraken kunnen bovendien helpen om de stemming onder de bevolking te veranderen. We moeten ons bij de (privaatrechtelijke) aansprakelijkheid niet beperken tot de voorzienbare gevolgen. Niet aan elk risico kan de eis worden gesteld dat het gevolg voorzienbaar moet zijn of had kunnen zijn. Slechts een bepaalde mate van voorzienbaarheid is nodig om je handelen daarop af te stemmen. Dit is ook de betekenis van het voorzorgsbeginsel (‘bij twijfel niet inhalen’). Ook het feit dat je een vergunning hebt, ontslaat je niet van je verplichting om geen rekening te houden met je omgeving (vgl. Kraaien- en roeken-arrest). We moeten af van het idee dat wanneer iemand zich aan de regels houdt, diegene ontslagen is van alle verantwoordelijkheid (vgl. Lindenbaum/Cohen-arrest).

Aansprakelijkheid is het afdwingen van bestaande normen, maar soms ook het creëren van nieuwe. Op veel gebieden zijn er simpelweg nog geen normen. Vaak omdat normstelling daar problematisch is. Op deze gebieden kan je via het aansprakelijkheidsrecht de civiele rechter dwingen om een (negatieve) norm te stellen. Op deze manier kan je via een achterdeur een norm creëren.

Ook is het een idee om te werken met andere preventieve acties, zoals het verwijzen naar het recht dat gaat komen. Wij kunnen bijvoorbeeld aannemen dat vanaf een bepaald moment iedereen geacht wordt te weten dat een bepaalde handeling schadelijk is en aansprakelijkheid derhalve zal volgen. Deze waarschuwingen werken preventief. Een voorbeeld uit het verleden is de Asbestzaak (HR 24-04-1992), waarin de Hoge Raad 1 januari 1975 als datum heeft vastgesteld waarop voor maatschappelijke partijen het inzicht aanwezig was, althans had kunnen zijn, in de schadelijke gevolgen van asbest.

Zoals altijd is handhaving (van internationale afspraken) noodzakelijk. Alleen op deze manier worden overheden, bedrijven en burgers gedwongen zich te houden aan hun afspraken. Tot dusver kijken we steeds naar de overheid, waar we veel van verwachten. Helaas gebeurt er niet genoeg. Je moet ook individuen de kans geven om in actie te komen. Dit kan onder andere door de toegang tot de rechter te vergemakkelijken. Te vaak wordt burgers en ngo’s de toegang tot de rechter belemmerd door hun (zwakke) financiële positie en leerstukken als het relativiteitsvereiste (de geschonden norm moet strekken tot bescherming van de geleadeerde tegen de geleden schade). Burgers moeten beter in staat worden gesteld om iets te kunnen doen.

Het recht moet op nationaal niveau kunnen worden afgedwongen. De civiele rechter moet daarom in staat worden gesteld om grensoverschrijdend te werk te gaan. Rome 2 (EG Verordening 864/2007) maakt dat eerste voor civiele rechters al deels mogelijk. Deze verordening geeft aan wanneer welke rechter bevoegd is en welk recht van toepassing is. De hoofdregel is dat de rechter bevoegd is waar de schade intreedt. De schade komt meestal terecht in ontwikkelingslanden. Daar waar de regels vaak minder streng zijn. Voor het milieurecht is een uitzondering gemaakt (vgl. de zaak tegen Shell). Het slachtoffer krijgt de keuze tussen het land waar het gevolg is ingetreden en waar het is veroorzaakt. De keuze zal doorgaans vallen op het land dat de meeste bescherming biedt. Maar zo’n regeling bestaat er buiten de EU.

Een supranationale regeling of instantie is (natuurlijk) het ideaal. Lering kan worden getrokken uit voorbeelden van het strafrecht. De kracht van bijvoorbeeld het Internationaal Strafhof is dat het een beperkte bevoegdheid heeft. Een bepaalde categorie van handelingen vinden wij allen zo erg dat we allemaal vinden dat er wat aan moet worden gedaan. Een bredere strekking heeft tot gevolg dat de afbakening voor problemen zal zorgen. Over welke zaak zal de rechter zich wel of niet uitspreken? En zal dit alleen gebeuren in milieuzaken? Het Internationaal Strafhof heeft, anders dan het Joegoslavië tribunaal, een louter complementaire jurisdictie. Bij milieuzaken is dat ook goed denkbaar. Het primaat blijft dan bij de nationale rechter. Een van de vragen is wat de rol van de Haagse conferenties in het internationale privaatrecht is? Hierin worden bijvoorbeeld wel mensenrechten erkend, maar een recht op milieubescherming blijft uit.

Een andere mogelijkheid is de ecologische voetafdruk te vertalen in rechten en plichten die op mondiaal niveau gelden. De nadruk moet overigens wel liggen op het nationale recht, met behulp van leerstukken als subsidiariteit en complementariteit. Hierbij kan wederom een voorbeeld worden genomen aan het Internationale Strafhof. Denk bijvoorbeeld aan milieuplichten voor staten. Vervolgens moet worden gekeken naar een rechtvaardige, solidaire verdeling van de voetafdruk. Zijn er criteria voor een rechtvaardige verdeling? Het is maar de vraag of iedereen in beginsel hetzelfde recht heeft op de mogelijkheden van de aarde. De verhoudingen zouden objectief en billijk berekend moeten worden, waarbij je komt tot gebruiksrechten (quota) die gebaseerd zijn op de grootte van de actoren. Een probleem is dat dit uiteindelijk zou kunnen leiden tot het recht van de sterkste (rijken). Wie heeft tegenover wie welke verantwoordelijkheden, en hoe kader je dat af? Een andere vraag die gesteld kan worden is of het recht op gezondheid, het recht op eten en andere (sociale) grondrechten een klimaatdimensie hebben.

Gedacht kan ook worden aan het invoeren van een plafond. We hebben in EU-verband emissieplafonds (ETS). Het ETS zou overheden en bedrijven prikkelen om maatregelen te nemen om binnen het plafond te blijven, maar het huidige systeem van emissiehandel werkt niet, omdat er geen sprake is van een vrije markt en van eerlijke concurrentie. We moeten af van regelingen (subsidies) die de productie en/of het gebruik van fossiele energie stimuleren, zoals dit nu gebeurt bij de luchtvaart, de energie-industrie en in de landbouw. Deze sectoren menen zonder ondersteuning kapot geconcurreerd te worden door niet EU-landen. Fossiele brandstoffen zijn hierdoor simpelweg te goedkoop. Het is goed denkbaar ook deze sectoren te laten vallen onder het ETS.

Aan het eind van de discussie wordt een aanzet gegeven voor een gemeenschappelijk denkkader voor verschillende rechtsgebieden:

Normen: - voor korte termijn

- voor middellange termijn

- voor lange termijn

Beoogde gevolgen: - korte termijn

- middellange termijn

- lange termijn

Enkele voorlopige conclusies uit deze werkgroep.

1. De grenzen tussen de rechtsgebieden kunnen voor het probleem van klimaatverandering niet meer gelden. De inzet moet zijn: een combinatie van instrumenten van de verschillende rechtsgebieden ofwel een geïntegreerde benadering vanuit straf-, privaat- en publiekrecht.
2. Buiten de normen die het publiekrecht stelt, zou het privaatrecht instrumenten moeten leveren.
3. Zorg dat het probleem klein en concreet gebracht wordt, anders krijg je geen realistische en praktische oplossingen.
4. Bij klimaatverandering gelden onzekere risico’s en onvoorzienbare gevolgen. Dit zou echter niet moeten beteken dat er geen aansprakelijkheid kan worden aangenomen. Het huidige aansprakelijkheidsrecht moet worden verruimd tot dat soort situaties en aansprakelijkheid moet worden losgekoppeld van het intreden van de schade.
5. Een vervolg op deze discussie is nodig. Afgesproken wordt enkele relevante ontwikkelingen te identificeren die zich ervoor lenen om vanuit verschillende rechtsgebieden te worden gevolgd, met het oog op bruikbaarheid voor het probleem ‘klimaatverandering’. (Hierover zijn werkafspraken gemaakt.)

Werkgroep 2: recht en natuur/biodiversiteit. (Voorzitter: Annelies Henstra)

In deze werkgroep werd gediscussieerd over een breed terrein aangaande natuur en biodiversiteit. Problemen op dat gebied zijn dat ecosystemen (en daarmee de diensten aan de mensheid van die systemen) onder druk staan. Natuurlijke hulpbronnen die de natuur de mensheid biedt, zullen uitgeput raken. Natuurgebieden zijn versnipperd of zullen versnipperd raken en bovendien treedt verlies op van natuurgebieden. Gewezen kan ook worden op de – ondanks de juridische oplossingen die daarvoor zijn en worden bedacht – wereldwijde afname van de biodiversiteit (uitsterven van planten- en diersoorten). Naast deze ‘directe’ problemen, is ook gediscussieerd over meer ‘indirecte’ problemen. Daarbij wordt gedacht aan het feit dat de afhankelijkheid van de mensheid van de natuur (ecosysteemdiensten) onvoldoende in kaart is gebracht en bovendien, en dat is een buitengewoon wezenlijk punt, onvoldoende tot het bewustzijn van de mensheid is doorgedrongen. Probleem is dus ook dat het draagvlak voor en het bewustzijn van het belang van de natuur onvoldoende is. Vanuit de economische hoek wordt ingebracht dat de WTO het in verband met de vrijhandel niet (eenvoudig) toelaat dat landen de schade die bij de productie, het transport en de consumptie van producten wordt aangericht aan ecosystemen, verdisconteren in de prijs. Vanuit de mensen-/kinderrechtenhoek wordt overigens ook aangevoerd dat het van groot belang is dat kinderen (in Nederland en daarbuiten) in contact komen met natuur, al is het maar een aantal bomen in een woonwijk. Dit is niet alleen heel belangrijk voor de gezondheid en ontwikkeling van kinderen, het legt ook de basis voor bewustzijn van en betrokkenheid bij natuur en milieu en duurzaamheid, zo blijkt uit een groeiend aantal onderzoeken.

Als oplossingsrichtingen worden door de werkgroep verschillende aandachtspunten aangedragen. Hoewel wordt geconstateerd dat de natuur al door legio juridische instrumenten wordt beschermd (verbod, gebod incl. compensatie, subsidie, belasting, heffingen), is van belang dat de instrumenten (door de overheid) ook over een langere periode consequent worden toegepast (stabiel reguleringskader). Daarnaast lijkt een belangrijk, algemeen in te zetten instrument, te ontbreken. Dat betreft quotering. Bijv. positief: het vaststellen van een bepaald, verplicht percentage aan natuurgebied per land en een groennorm per inwoner. Bijv. negatief: quotering van de milieugebruiksruimte, zoals wel bekend is in de visserij). Enkele woorden werden in dat verband ook gewijd aan de moeilijkheid om de mensheid te dwingen terug te gaan in het gebruik van ecosysteemdiensten en het zo mogelijk nog grotere probleem van het terugdringen van de bevolkingsgroei.

Als oplossingsrichting werd als eerste gedacht aan het beter in kaart brengen van het verband tussen menselijke, economische activiteiten en ecosysteemdiensten. Inzichtelijk moet worden gemaakt welke kosten gepaard gaan met het gebruik van de ecosysteemdiensten. Het gebruik daarvan is veel te vrijblijvend. Wellicht dat die informatie ook kan bijdragen aan de effectiviteit van de in te zetten instrumenten voor het in stand houden van ecosysteemdiensten. De gereedschapskist van de juristen kent vele instrumenten, maar de effectiviteit van het natuurbeschermingsrecht is onvoldoende. Overigens is daar wellicht ook nog veel te winnen door simpelweg de bestaande (internationale) regelgeving beter op elkaar af te stemmen en te handhaven. De informatie(verschaffing) kan het draagvlak onder de bevolking ook doen groeien. Niet alleen de overheid heeft hier een taak. Nadrukkelijk kan ook gewezen worden op maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO, vgl. ook de UN Principles of Responsible Investments). Draagvlak en inzicht zou vergroot kunnen worden doordat bedrijven meer transparantie betrachten over de ecosysteemdiensten die zij afnemen voor het realiseren van een bepaald product (kleine gedachte: koffie-bekertje waarop staat hoeveel bonen en water is gebruikt voor de productie van de te consumeren koffie, en de grootte van de voetafdruk ).

Indachtig de noodzaak om kinderen in contact te brengen met natuur en de opmerking dat soms klein en dicht bij huis moet worden begonnen, betrof een deel van de discussie ook de vraag op welke wijze de overheid zou kunnen afdwingen dat meer groen op straat en in de buurt zou worden gerealiseerd. Hoewel daar wel enige ideeën over bestonden, die vooral betrekking hadden op de ruimtelijke ordening en het publieke bouwrecht (waarom wel een norm voor parkeerplaatsen bij woningen, maar niet voor groenvoorziening?), werden die in deze tijden van economische crisis al snel vergeleken met de door vele projectontwikkelaars beloofde speeltuinen in nieuwbouwwijken. Daarvan (en van meer groen) worden de resterende huizen wellicht meer waard (vanwege het groen, maar ook duurder om te kopen).

Gezien de brede discussie die is gevoerd, was het lastig om tot concrete aanbevelingen te komen. Gelet op het voorgaande kan echter eenvoudig worden gewezen op de volgende punten: het aan banden leggen van bevolkingsgroei; voer een algemeen in te zetten instrument van (milieu)quotering in (positief en negatief); de prijs van het gebruik van ecosystemen moet inzichtelijk gemaakt worden voor consumenten en zou idealiter moeten worden doorberekend in de kostprijs van producten; natuureducatie is van groot belang; het bestaande (internationale) natuurbeschermingsrecht dient beter gehandhaafd te worden. In het algemeen werd het ook erg belangrijk gevonden vanuit een mensenrechtenperspectief naar natuur en biodiversiteit te kijken. Dat vergroot het bewustzijn van mensen van hun afhankelijkheid van de natuur, en versterkt daarmee ook hun motivatie deze te willen beschermen en bewaren.

Werkgroep 3: recht en natuurlijke hulpbronnen. (Voorzitter: Jan van de Venis).

De eerste vraag is hoe natuurlijke hulpbronnen internationaal, mensenrechtelijk en nationaal nu al worden beschermd. Een normatief kader op internationaal niveau bestaat al door middel van internationale verdragen waarin de bescherming van mensenrechten wordt gewaarborgd. Zo wordt bijvoorbeeld het recht op voedsel steeds vaker succesvol ingeroepen en is het recht op water (en sanitatie) niet lang geleden door de algemene vergadering van de VN geaccepteerd. Het tekort/gebrek zit hem echter in de toepassing en handhaving van deze normen. Op internationaal niveau speelt daarbij het probleem dat milieuverdragen vaak kaderverdragen zijn die gericht zijn tot staten en niet tot individuen. Doordat ze individuen geen rechten geven, zijn deze normen vaak niet inroepbaar en moeten ze daarom lokaal nader worden uitgewerkt. De uitwerking/ toepassing van de verdragen op lokaal niveau komt dan bij de staten te liggen. In ontwikkelingslanden spelen dan vaak andere belangen, als economische ontwikkeling, een grote rol naast de belangen die worden gewaarborgd in het verdrag. Voor Nederlandse burgers en NGO’s is het lastig om een beroep op een recht/plicht in een milieuverdrag te doen, omdat deze vaak niet inroepbaar zijn omdat ze niet voldoende bepaald zijn in de zin van artikel 93 Gw. Daarom moeten we – met het oog op natuurlijke hulpbronnen – ook belang hechten aan het in kaart brengen van recht op informatie, participatie en consultatie en wat die rechten kunnen betekenen. Het Verdrag van Aarhus speelt daarbij een belangrijke rol. Omdat het Verdrag van Aarhus mede is ondertekend door de EU wordt het verdrag omgezet in richtlijnen en verordeningen. Handhaving van deze richtlijnen door middel van een ingebrekstellingsprocedure heeft voor de Europese Commissie prioriteit. Nadeel van het Aarhus-verdrag is echter dat er buiten de EU weinig rechtsbevoegdheid is voor de compliance-commissie indien een staat niet voldoet aan het verdrag.

De tweede vraag is waarvoor recht zou moeten worden ontwikkeld en in welke vormen. Wat zou moeten veranderen, is dat internationale verdragen niet slechts rechten scheppen voor een individu en plichten voor een staat, maar ook plichten voor een individu.

De Wet Milieubeheer ziet alleen op de bescherming van het milieu in Nederland, terwijl de meeste bedrijven veelal vervuilen door middel van het gebruik van natuurlijke hulpbronnen, waardoor in het buitenland schade wordt toegebracht. In 2008 is in de Belgische Grondwet het recht op duurzame ontwikkeling vastgelegd. Een bedrijf dat palmolie gebruikte, is recent op basis van dit grondrecht gesloten door de Belgische rechter. Dit is echter afhankelijk van de interpretatie die de rechter aan een bepaald grondrecht geeft.

Handelsstromen onder de WTO zouden strenger gereguleerd dienen te worden. Op dit moment is het onder de WTO niet toegestaan om verschillende invoertarieven te hanteren voor duurzame en niet-duurzame producten. Dat zou anders moeten zijn. Recentelijk is overigens de WTO wel milieufactoren en duurzaamheid gaan gebruiken als uitzondering op art. 20.

Welke aanbevelingen kunnen worden gedaan? Voor burgers – inclusief juristen – wordt aanbevolen dat zij vaker bestaande rechten moeten inroepen, inclusief mensenrechten als het recht op water, voedsel en een veilig, schoon en gezond milieu. De consument zou meer geïnformeerd moeten worden en zou ook moeten eisen dat ze meer geïnformeerd worden.

Advocaten zouden daar ook zelf actief in moeten worden en niet alleen op hun cliënten wachten. Ook kwam er een aanbeveling voor het vormen van een (financieel) procedeerfonds. Dit fonds zou van de grond moeten komen door filantropen en stichtingen samen. Als het fonds succesvol wordt, dan vult het zichzelf.

Het bedrijfsleven zou meer met productnormering moeten doen, zoals je dat op dit moment bijvoorbeeld ziet bij gezondheidscriteria. Bij deze productnormering zou er onder andere naar factoren als watergebruik, grondstofgebruik en het effect op lokale economieën moeten worden gekeken. De verantwoordelijkheid komt hierdoor meer bij de producenten te liggen, die op dat punt dan met elkaar kunnen gaan concurreren.

Er moet meer aandacht komen voor ketenaansprakelijkheid in het bedrijfsleven en ketenverantwoordelijkheid bij de overheid. Hierbij worden producenten aansprakelijk gesteld voor vervuiling veroorzaakt in een eerder stadium van de productieketen. Zie het voorbeeld van Shell in Nigeria. Hierbij zou ook gedacht kunnen worden aan de omkering van de bewijslast ten aanzien van het moederbedrijf. Het moederbedrijf zou moeten aantonen dat zij niet verantwoordelijk is voor de vervuiling die eerder in de productieketen is veroorzaakt. Door het instellen van dergelijke productnormen door het bedrijfsleven en/of de overheid, zal er een ‘level playing field’ ontstaan. Hierdoor zou bijvoorbeeld voedsel duurder worden waardoor de consument minder gaat consumeren. Bedrijven zouden meer lokaal moeten worden aangesproken. Ook NGO’s hebben een rol in de productnormering en zouden meer het recht kunnen inroepen tegen machtige bedrijfsconglomeraten. In het buitenland zijn er bijvoorbeeld NGO’s bezig om op basis van mensenrechten lokaal te procederen, bijvoorbeeld in een Afrikaans land waar de staat wordt aangesproken op het recht op voedsel. Dit zijn initiatieven die steun verdienen.

Vanuit de EU zou er meer regelgeving moeten komen die gericht is op de ware kostprijs. Slechte subsidies moeten weg. Een aanbeveling is de uitbreiding van de Financial Transaction Tax naar natuurlijke hulpbronnen. Dit houdt een verbod in op speculatie met natuurlijke hulpbronnen. Op mondiaal niveau pleiten we voor een vergelijkbaar systeem als met betrekking tot CO₂ is ingevoerd, namelijk met een plafond op de gebruiksrechten op water en grondstoffen met een handelssysteem als voor de emmissierechten voor CO₂. Dit zou leiden tot het eerlijker verdelen en eerlijker verhandelen van natuurlijke hulpbronnen.

Het internationale recht is nu nog zo ingericht dat staten verplichtingen hebben jegens hun inwoners, terwijl de huidige consument over de landsgrenzen heen consumeert. Deze consument zou op basis van het internationale systeem andere verdragsstaten moeten kunnen aanspreken. Dit levert echter problemen op ten aanzien van de soevereiniteit van deze staten. De staten zouden in dit systeem wel een eigen verantwoordelijkheid behouden in het aangaan van verdragen.

Tot slot is de aanbeveling gedaan dat er een poel van mensenrechtenjuristen (digitaal) beschikbaar zou moeten zijn, waardoor je elkaar makkelijker kunt benaderen als een procedure wordt gestart.

Slot van de bijeenkomst

Aan het slot van de bijeenkomst vond plenair een terugkoppeling plaats. Tot welke aanbevelingen waren de werkgroepen gekomen? Naar aanleiding van de discussie kwam naar voren dat de onderwerpen in de werkgroepen wellicht nog te breed waren en dat bij verschillende deelnemers behoefte had bestaan aan een soort inleidend stuk om de discussie te stroomlijnen. Desalniettemin overheerst de gedachte dat deze bijeenkomst (Juristen voor Duurzaamheid) herhaling en verdieping verdient. Werkgroep 1 heeft zelfs al een vervolgafspraak (in juni) op de agenda staan. Daarnaast leeft de gedachte dat naar buiten toe duidelijk zou moeten worden gemaakt waar Juristen voor Duurzaamheid voor staan (zie http://www.linkedin.com/groups/Juristen-voor-Duurzaamheid-3750172). Nadrukkelijk moet aansluiting worden gezocht bij de expertise van de leden: de inbreng in het maatschappelijke debat moet duidelijk een juridische kleuring hebben. Een idee voor het uitbrengen van een soort pamflet met stellingen (bijv. de uitgangspunten van Juristen voor Duurzaamheid) valt in goede aarde. Eventuele onderwerpen: duurzaam inkopen door de overheid, relativiteitsvereiste in het bestuursprocesrecht, het vastleggen van een recht op natuur (voor kinderen), het inzetten op een Ombudsman voor het milieu en het vastleggen van een recht op een gezond en schoon milieu in de Nederlandse Grondwet, of beter nog: het recht op duurzame ontwikkeling voor de huidige en toekomstige generaties in de Grondwet. Met name dat laatste punt, waarin de Nederlandse Grondwet zo langzamerhand echt een uitzonderingspositie inneemt, wordt door de aanwezigen omarmd als startpunt. Afgesproken wordt dat de organisatoren, in nauwe samenwerking met Nico Schrijver, de aanwezigen op de hoogte stellen en houden over de verdere invulling van een pamflet met een dergelijke inhoud, en de volgende stappen in het algemeen.

Kars de Graaf

Hilde Komduur

Lester von Meijenfeldt

—————————-

(lijst van deelnemers)

De 4e Conferentie van Tilburg - Routeplan naar een Eerlijke Economie -
werd op 3 februari aan de Universiteit van Tilburg gehouden. Nu is er
een tekstverslag van de conferentie op de website van Platform DSE
beschikbaar (http://www.economischegroei.net/?page_id=1692)
Dat verslag beslaat zowel het plenaire gedeelte als - op twee na - de
tien verschillende workshops. Hierbij een samenvatting.

In de aula van de Universiteit van Tilburg zaten om 10.00 uur al zo'n
200 mensen.

Na inleidende woorden door Christiaan Hogenhuis
(http://www.economischegroei.net/?p=2052) werd de openingstoespraak
gehouden door Leida Rijnhout van ANPED. Haar verhaal ging vergezeld van
verhelderende, en soms hilarische plaatjes.
http://www.economischegroei.net/?p=2052

Leida hield de zaal een spiegel voor door te schetsen wat er met onze
economie aan de hand is, en hoe we er niet goed in slagen dat tij te
keren. Ze besluit dan ook met de oproep aan iedereen en alle
organisaties om tien procent van tijd en middelen te besteden aan het
maken van de geplande 'ommezwaai' en deel te nemen aan de Alliantie Fair
& Green Deal. De rest van de conferentie werd besteed aan het uitvinden
of en hoe dat mogelijk zou zijn.

Een eerste reactie werd gegeven door professor Klaas van Egmond
(http://www.economischegroei.net/?p=2087) In tien minuten zette hij
treffende kanttekeningen bij de 'mythes' die Leida Rijnhout had
beschreven en deed hij een pleidooi om de 'politiek terug te pakken',
niet in de val te trappen van technologische oplossingen, en goed oog te
hebben voor de voorwaarden voor transitie.

Daarna was, onder de deskundige en enthousiasmerende leiding van
Evelijne Bruning, tijd voor een paneldiscussie over 'perspectief en
strategie' Daaraan namen deel, naast de bovengenoemde twee sprekers;
Esther-Mirjam Sent (hoogleraar economie Radboud Universiteit), René
Grotenhuis (algemeen directeur Cordaid) en Jan Rotmans (directeur DRIFT
en initiatiefnemer Urgenda).

Deze drie waren het hoofdzakelijk eens over de opvatting dat we de goede
kant op waren aan het gaan en dat er in het bedrijfsleven veel goede
ontwikkelingen waren. We zijn in een overgangsfase naar een horizontale
maatschappij waarin veel samengewerkt zou worden, en de taak van de
overheid is vooral om daarvoor ruimt te scheppen. Vanuit de zaal en op
het podium werd deels kritisch gereageerd op deze stellingnames.

Voor degenen die dachten dat er toch nog heel wat te vechten viel, waren
er na de biologische lunch 10 werkgroepen (zie de afzonderlijke
verslagen in het overzicht: http://www.economischegroei.net/?page_id=1692)

Na de lunch vatte Martijn van der Linden de resultaten van de workshops
kort samen http://www.economischegroei.net/?p=2103 De uitkomst
verschilde nogal per workshop. in sommige gevallen was het vooral een
bijeenkomst van gelijkgestemden geweest, of werden er alleen meningen en
ideeën uitgewisseld. Maar in andere werd echt een roadplan uitgewerkt
zoals de bedoeling was, en schreven tientallen mensen zich in om daar
aan mee te werken.

Vervolgens was het middag/slotdebat aan de beurt (op weg!
http://www.economischegroei.net/?p=2109) John Huige (Platform DSE,
vervanger voor de zieke Peter Tom Jones), Leida Rijnhout (directeur
ANPED), Hans Berkhuizen (directeur VMD) en Giuseppe van der Helm
(Directeur VBDO, Voorzitter Eurosif) hielden een enerverend debat. dat
heen-en-weer sprong tussen de verwachtingen die we konden hebben van
'anderen' (zoals de vakbeweging,of het bedrijfsleven) en de vorm en
inhoud van de eigen activiteiten die nodig en haalbaar zouden zijn om de
gewenste omslag te bereiken.

De afsluitende woorden waren traditioneel van Lou Keune. Hij
concludeerde dat de roadmap niet zoals gepland geheel uit de verf was
gekomen, maar dat er toch veel belangrijke nieuwe stappen waren gezet,
dat er veel steun was gekomen voor de activiteiten van de Fair en Green
Deal en met name in de workshops heel veel goede voorstellen en
suggesties waren ingediend. (http://www.economischegroei.net/?p=2115)

Ook werd er aangekondigd dat na de conferentie weer allerlei andere
initiatieven door Platform DSE op de rails gezet zouden worden, van
expertmeetings tot cursussen, publicaties en open brieven. de hoop was
dat iedereen aanwezig daar naar vermogen aan deel zou blijven nemen en
zou helpen de kring steeds groter te maken.

In de aula van de Universiteit van Tilburg zaten om 10.00 uur al zo’n 200 mensen.

Na inleidende woorden door Christiaan Hogenhuis werd de openingstoespraak gehouden door Leida Rijnhout van ANPED. Haar verhaal ging vergezeld van verhelderende, en soms hilarische plaatjes. Leida hield de zaal een spiegel voor door te schetsen wat er met onze economie aan de hand is, en hoe we er niet goed in slagen dat tij te keren. Ze besluit dan ook met de oproep aan iedereen en alle organisaties om tien procent van tijd en middelen te besteden aan het maken van de geplande ‘ommezwaai’ en deel te nemen aan de Alliantie Fair & Green Deal. De rest van de conferentie werd besteed aan het uitvinden of en hoe dat mogelijk zou zijn.

Een eerste reactie werd gegeven door professor Klaas van Egmond.  In tien minuten zette hij treffende kanttekeningen bij de ‘mythes’ die Leida Rijnhout had beschreven en deed hij een pleidooi om de ‘politiek terug te pakken’, niet in de val te trappen van technologische oplossingen, en goed oog te hebben voor de voorwaarden voor transitie.

Daarna was het, onder de deskundige en enthousiasmerende leiding van Evelijne Bruning, tijd voor een paneldiscussie over ‘perspectief en strategie’ Daaraan namen deel, naast de bovengenoemde twee sprekers; Esther-Mirjam Sent (hoogleraar economie Radboud Universiteit), René Grotenhuis (RG) (algemeen directeur Cordaid) en Jan Rotmans (JR) (directeur DRIFT en initiatiefnemer Urgenda). Deze drie waren het, soms tot afgrijzen uit de zaal, hoofdzakelijk eens over de opvatting dat we de goede kant op waren aan het gaan en dat er in het bedrijfsleven veel goede ontwikkelingen waren. We zijn in een overgangsfase naar een horizontale maatschappij waarin veel samengewerkt zou worden, en de taak van de overheid is vooral om daarvoor ruimt te scheppen.

Voor degenen die dachten dat er toch nog heel wat te vechten viel, waren er na de biologische lunch 10 werkgroepen (zie de afzonderlijke verslagen in het overzicht)

Na de lunch vatte Martijn van der Linden de resultaten van de workshops kort samen. De uitkomst verschilde nogal per workshop. in sommige gevallen was het vooral een bijeenkomst van gelijkgestemden geweest, of werden er alleen meningen en ideeën uitgewisseld. Maar in andere werd echt een roadplan uitgewerkt zoals de bedoeling was, en schreven tientallen mensen zich in om daar aan mee te werken.

Vervolgens was het middag/slotdebat aan de beurt (op weg!) John Huige (Platform DSE, vervanger voor de zieke Peter Tom Jones), Leida Rijnhout (directeur ANPED), Hans Berkhuizen (directeur VMD) en Giuseppe van der Helm (Directeur VBDO, Voorzitter Eurosif) hielden een enerverend debat. dat heen-en-weer sprong tussen de verwachtingen die we konden hebben van ‘anderen’ (zoals de vakbeweging,of het bedrijfsleven) en de vorm en inhoud van de eigen activiteiten die nodig en haalbaar zouden zijn om de gewenste omslag te bereiken.

De afsluitende woorden waren traditioneel van Lou Keune. Hij concludeerde dat de roadmap niet zoals gepland geheel uit de verf was gekomen, maar dat er toch veel belangrijke nieuwe stappen waren gezet, dat er veel steun was gekomen voor de activiteiten van de Fair en Green Deal en met name in de workshops heel veel goede voorstellen en suggesties waren ingediend.

Ook werd er aangekondigd dat na de conferentie weer allerlei andere initiatieven door Platform DSE op de rails gezet zouden worden, van expertmeetings tot cursussen, publicaties en open brieven. de hoop was dat iedereen aanwezig daar naar vermogen aan deel zou blijven nemen en zou helpen de kring steeds groter te maken.

Programma voor politieke samenwerking richting duurzame en solidaire economie (DSE)

maart 2011

Inleiding:

Het formuleren van doelen voor een transitie naar een duurzame en solidaire economie (DSE) vereist een breed gedragen politieke steun. Velen zagen de gesprekken over samenwerking tussen PvdA en Groen Links als eerste stap naar een bredere politieke samenwerking op dit gebied. De gesprekken hierover in de leiding van deze twee partijen zijn gestrand. De leiders van de partijen riepen evenwel op tot initiatieven ‘van buiten’ om alsnog tot zo’n samenwerking te komen. Het Platform Duurzame & Solidaire Economie is van mening dat er een gemeenschappelijk programma te maken is van tien kernpunten op dit terrein. Daarom hebben wij de handschoen opgenomen en hieronder de punten geformuleerd die dit kernprogramma[1] zou kunnen omvatten. De punten zijn ontleend aan de verkiezingsprogramma’s van beide partijen en aan de teksten van het Platform DSE zelf[2].

We roepen op tot discussie over deze punten, ook in andere partijen en daarbuiten, omdat het bieden van een reëel perspectief op een duurzame en solidaire economie een grote wervende kracht heeft. Onze definitie van zo een dergelijke economie luidt: Een duurzame en solidaire economie is een economie die voorziet in de behoeften van de huidige generatie zonder daarmee voor toekomstige generaties de mogelijkheden in gevaar te brengen om ook in hun behoeften te kunnen voorzien. Ieder heeft daarbij recht op een gelijk deel van de natuurlijke hulpbronnen, dus laat voldoende over voor anderen, van vergelijkbare kwaliteit.

Wij vragen partijleden, partijafdelingen, verwante organisaties (zoals vakbeweging, natuur- en milieubeweging, vredes- en noord-zuidgroepen) en individuele creatieve denkers om met ons mee te denken en deze in duurzame richting te profileren. Wij zullen daartoe de komende tijd het overleg openen met politieke partijen die meerdere van de hier door ons gepresenteerde punten kunnen onderschrijven.

Thema’s:

1.      Inleiding: crisis of duurzaam & solidair

2.      Werk en inkomen

3.      De financiële wereld

4.      Duurzaam inrichten

5.      Regionale economie vormt de basis

6.      Particulier initiatief waar dit kan; overheid waar dit moet

7.      Innovatie en wetenschappelijk onderzoek

8.      Sterkste schouders, zwaarste lasten en belastingvergroening

9.      Internationale economie en duurzame/eerlijke wereldhandel

10.  Eerlijk meten

Ad 1 Crisis of duurzaam & solidair

We putten in hoog tempo de wereld en onszelf uit. Binnenkort hebben we (in termen van grondstoffen, natuur en landbouwgrond) een tweede aarde nodig; en gebruiken nu al een halve aarde extra. We consumeren maar raak. Wij moeten stoppen met het beleid van blinde bevordering van economische groei. Economische groei gaat steeds vaker ten koste van milieu, welzijn, gezondheid en de groene ruimte. We moeten niet alleen de financiële en economische crisis aanpakken, maar tegelijkertijd ook de klimaatcrisis en de dreigende schaarste aan voedsel, energie en grondstoffen. De gerichtheid op het bevorderen van het marktdenken in alle maatschappelijke sectoren leidt tot verstoringen in het sociaal evenwicht. Dit voert tot een snelle stijging van topinkomens en gelijkstand of achteruitgang van midden- en lagere inkomens, met algemene onvrede en het zoeken naar zondebokken als resultaat. Er is een tendens gaande dat de winsten steeds meer worden geprivatiseerd (aandeelhouders, investeerders en managers van bedrijven) en dat de kosten worden afgewenteld op de samenleving als geheel, die dan ook opdraait voor de ecologische en sociale schades. Dit laatste is vooral zichtbaar in het Zuiden, maar ook meer en meer in het Noorden. Een duurzame en solidaire economie moet voor iedereen aantrekkelijk zijn en betere perspectieven bieden. Zonder dit uitgangspunt ontstaat er geen draagvlak. Deze situatie is geen natuurverschijnsel. Er zijn geloofwaardige alternatieven. Niets doen is bovendien geen optie. We moeten de kracht van Nederland mobiliseren. We beginnen in Nederland maar richten ons daarna en daarnaast ook op Europa en de rest van de wereld.

Ad 2 Werk en inkomen

De komende jaren moet iedereen zijn of haar bijdrage leveren, groot of klein, aan het oplossen van de grote problemen van deze tijd. Dat vraagt om perspectief. En om de zekerheid dat, in goede en slechte tijden, de lusten en lasten eerlijk verdeeld worden. Korter werken en werk beter verdelen hoort daar ook bij. Werkloosheid leidt immers vaak tot uitsluiting van mensen. Werk leidt tot meedoen. De economische crisis maakt werkloosheid weer tot een tastbare realiteit. Een hoge arbeidsparticipatie zorgt voor een betere benutting van talent en een geringer beroep op uitkeringen. Een moderne arbeidsmarkt vereist meer zekerheden voor flexwerkers, betere sociale bescherming voor zelfstandigen en forse investeringen in om- en bijscholing. Tegelijk moeten we vaststellen dat betaalde arbeid geen fetisjkarakter moet krijgen. Werk moet ook zinvol zijn. Het hoeft niet altijd fulltime te zijn. En, er is ook een grote behoefte aan maatschappelijk noodzakelijke vrijwilligersarbeid. We zullen creatieve oplossingen moeten bedenken om de mensen die maatschappelijk nuttige arbeid verrichten ook inkomenszekerheid te verschaffen. Sociale zekerheid is in meerdere opzichten wederkerig.

Ad 3 De financiële wereld

De financiële crisis markeert het failliet van het neoliberale marktdenken. De combinatie maximaal winstbejag, absurde bonussen en minimaal toezicht, moest wel eens mis gaan lopen. Grote solide lijkende banken bleken allemaal achter een piramidespel aan te lopen; en er werden financiële producten verkocht die vrijwel niemand meer begrijpt. Banken moeten terug naar hun oorspronkelijke functie: intermediair tussen spaarders en investeerders. De geldcreatie moet aan banden gelegd worden en ondergeschikt gemaakt aan de reële economie Een streng toezicht is nodig op het functioneren van banken en hun producten. Het streven naar superwinsten werkt onduurzaam gedrag in de hand. Een bescheiden rente en langdurige participaties zijn betere uitgangspunten. Zulke banken zijn ook nodig voor een overgang naar een duurzame economie. Invoering van een nieuwe nationalisatiewet moet de overheid in staat stellen om onder uitzonderlijke omstandigheden banken te nationaliseren, bijvoorbeeld als de rekening voor de belastingbetaler te hoog dreigt op te lopen. Als de kredietverlening door de banken niet goed herstelt, moet de overheid zelf een fonds oprichten om dat doel te realiseren. De overheid richt in elk geval een Groene Investeringsbank op, die gunstige kredieten beschikbaar stelt voor groene investeringen en duurzame woningbouw. Financiering van dat fonds is mogelijk met de opbrengst van een belasting op financiële transacties (Financial Transaction Tax, FTT), waarvan de opbrengst voor de helft voor binnenlandse besteding is bestemd en de andere helft voor de financiering van mondiale publieke goederen en diensten (zie verderop).

Ad 4 Duurzaam inrichten

We putten de planeet uit en zijn te afhankelijk van een eindige voorraad grondstoffen. We produceren te veel afvalstoffen en belasten zo bodem, water en lucht. Het lukt ook niet om op wereldschaal het klimaatprobleem, de opwarming van de aarde, dichter bij een oplossing te brengen. Dit vraagt om grote aanpassingen in economie en samenleving. Het is een kwestie van solidariteit tussen onze en volgende generaties- maar ook tussen ons en mensen in ontwikkelingslanden. Dit vergt aanpassingen die bepaald niet pijnloos zullen zijn: aanpassingen in consumptiepatronen, aanpassingen in prijzen, aanpassingen in de activiteiten waarmee we ons geld verdienen. De eerste grote stap zullen we de komende jaren moeten zetten. De transitie naar een andere economie gaat uiteindelijk veel langer duren dan de gemiddelde tijd die verkiezingsprogramma’s meegaan. Daarom is het van belang dat we een visie ontwikkelen voor een duurzame en solidaire maatschappij die een breed draagvlak heeft en een lang(er) termijn perspectief biedt. Een mooi begin is de nota ‘Nederland krijgt nieuwe energie’ van het Duurzaamheidberaad van zeven landelijke politieke partijen.

Centraal onderdeel van een visie op duurzaamheid is immers de energiepolitiek. In de afgelopen tien jaar zijn we in Nederland dertig procent meer energie gaan gebruiken. In plaats van fors te investeren in hernieuwbare energie maakt de overheid ruimte voor vier nieuwe kolencentrales en mogelijk riskante projecten als winning van schaliegas in kwetsbare Brabantse natuurgebieden. Onderzoeksgeld gaat vooral naar fossiele energiebronnen. Als wind- en zonne-energie net zoveel steun hadden gekregen, was de groene economie al een stuk dichterbij geweest. Wij willen in 2020 de duurzaamste energievoorziening van Europa hebben. Zo leveren we onze bijdrage aan een houdbaar klimaat. Het prikkelt tot innovatie en ondernemerschap en het draagt bij aan onze welvaart. Het geeft ons bovendien trots en zelfvertrouwen als het lukt. En het maakt ons minder afhankelijk van olie en gas uit windstreken met politieke instabiliteit en dubieuze regimes. We gaan dat bereiken met een verdere vergroening van de belastingen, door subsidies toe te spitsen op duurzaamheid, en door grote investeringen in duurzame energievoorziening. We stellen strakke milieuwetten op en maken ruim baan voor ‘groen’ ondernemerschap.

Cruciaal is dat de vervuiler gaat betalen en dat de eisen aan producten en productieprocessen worden opgeschroefd voor een eerlijk speelveld. Dan veroveren groene voorlopers sneller de markt. Zo ontstaat nieuwe werkgelegenheid. In Duitsland heeft alleen al de omschakeling naar hernieuwbare energie (met hulp van het feed-in tarief) honderdduizenden banen opgeleverd. Het is doodzonde dat Nederland een dergelijke slag heeft gemist.

Als we nu het geld en de daadkracht opbrengen voor groene investeringen, kan de aanpak van de klimaatcrisis tevens de weg uit de economische crisis zijn. Nederland maakt zich sterk voor strenge Europese voorschriften voor producten en productieprocessen, die aanzetten tot een zuinig gebruik van energie, water en grondstoffen. Bedrijven worden gestimuleerd om warmte, water en restproducten uit te wisselen voor hergebruik.

Nederland streeft naar drie procent energiebesparing per jaar. Via kredietgaranties wordt het besparingspotentieel in de industrie benut. Een uitvoerig isolatieprogramma en duurzame renovatie voor bestaande woningen en gebouwen wordt opgezet. Alle subsidies die niet passen in een duurzame economie worden afgebouwd. Vooral duurzaamheid bevorderende subsidies moeten een langjarige stabiele basis krijgen zodat bedrijven beter kunnen plannen.

Het bedrijfsleven moet een belangrijke rol spelen in de bevordering van duurzaamheid en ontwikkeling in ontwikkelingslanden. Om voorlopers binnen het bedrijfsleven aan te moedigen en achterblijvers aan te sporen tot een fatsoenlijk sociaal en duurzaamheidbeleid, is vanuit de overheid een combinatie nodig van positieve prikkels, sancties en regelgeving. De overheid zet zich in voor uitbreiding van de mogelijkheden om extraterritoriale schendingen van mensenrechten door Nederlandse bedrijven (zoals dwangarbeid of kinderarbeid) strafrechtelijk te vervolgen. Een rechtsbijstandfonds voor benadeelden van investeringen van bedrijven wordt opgericht. Ten slotte moeten bedrijven in jaarverslagen meer inzicht geven in de relatie tussen moederbedrijf en dochterbedrijven.

Met het oog op betere belastingstelsels – en daarmee meer belastinginkomsten en minder afhankelijkheid van buitenlandse hulp – in ontwikkelingslanden, moeten we paal en perk stellen aan belastingontduiking en –ontwijking door multinationale ondernemingen. Dat betekent een andere belastingmoraal, geen dubieuze belastingconstructies via belastingparadijzen en rapportage van winsten en afgedragen belastingen per land (Country-by-Country Reporting).

Ad 5 Regionale economie vormt de basis

Terwijl de grootste aandacht het afgelopen decennium vooral naar de globalisering ging, ontwikkelde zich een heel nieuwe trend: regionalisering. De ontwikkeling van een regionale economie, van een regionale energie- en voedselvoorziening, van een regionale infrastructuur en van een sterkere regionale bestuurlijke oriëntatie gaat snel. Veel producties kunnen veel beter regionaal gemaakt worden. Dat geldt zeker (maar niet alleen) voor de productie van voedsel. De voorziening daarvan moet maximaal geregionaliseerd worden dus in de eigen regio voortgebracht. Dat maakt de keten korter, maakt de productie direct zichtbaar voor de consumenten, en leidt tot besparingen op vervoer. Bovendien verkleint het de druk op ontwikkelingslanden om “voor ons” te produceren, waardoor daar meer capaciteiten aangewend kunnen worden voor de eigen binnenlandse behoeften. Door regionale afzetcoöperaties zijn efficiënte vormen van samenwerking tussen stad en platteland te realiseren.

Ook de energieproductie kan goed de regio als basis hebben. Het ruimtelijk beleid, de organisatie van de zorg, het beter sluiten van kringlopen (afval, materiaalgebruik). Regionaal economisch beleid speelt in op de kansen van krimp in sectoren als natuur, recreatie, zakelijke dienstverlening, creatieve industrie en zorg. Complementaire geldsystemen met een regionale basis kunnen de regionalisering van de economie faciliteren. Regionale samenwerking over de grens met Duitse en Belgische regio’s en gemeenten past ook goed in zo’n aanpak en sluit aan bij bestaande inspanningen tussen Euroregio’s.

Ad 6 Particulier initiatief waar dit kan; overheid waar dit moet

De neoliberale wind van de afgelopen decennia zorgde ervoor dat marktwerking tot leidend organisatiebeginsel van onze samenleving werd. Kerntaken van de overheid zijn de afgelopen jaren op grote schaal uit handen gegeven. Delen van het onderwijs, de zorg, de huisvesting, maar ook de energievoorziening en het openbaar vervoer werden overgelaten aan oncontroleerbare zelfstandige bestuursorganen, maatschappelijke instellingen en private partijen. De afstand tussen beleid maken en beleid uitvoeren werd steeds groter. Energieproductie bijvoorbeeld is te belangrijk voor een duurzame samenleving om aan winstmaximalisatie over te laten. Dat de overheid minder efficiënt zou zijn dan de markt, blijkt vaak niet op te gaan.

Wij zijn geen voorstander van het introduceren van commerciële motieven bij publieke diensten waar toegankelijkheid voorop moet staan. Investeren in goed management is vaak veel effectiever en efficiënter. Anderzijds moet de overheid zich alleen daar laten gelden waar haar optreden effectief is. Iets pretenderen te beschermen of te beïnvloeden en dat vervolgens niet waarmaken schaadt het vertrouwen in haar functioneren. We moeten dus scherper gaan onderscheiden wat zich leent voor particulier initiatief en op welke terreinen de overheid leidend moet zijn. Dat kan door zelf sommige ‘goederen’ te maken zoals veiligheid, maar dat kan ook door de regie te voeren en zo gewenste ontwikkelingen te realiseren. De economische crisis heeft ons nog eens goed duidelijk gemaakt dat een fundamentele herbezinning op de verhouding tussen overheid, toezicht en markt nodig is.

Daarbij moeten we ook beseffen dat de overheid geen bedrijf is. Niet kille cijfers, maar duidelijke maatschappelijke doelen stellen, zorgvuldigheid, zeggenschap, dienstbaarheid en effectiviteit zouden centraal moeten staan in de publieke sector. We hebben een actieve overheid nodig, die de publieke zeggenschap herstelt over taken als zorg, onderwijs en huisvesting. Maar tegelijkertijd ook een overheid die selectief is en ruimte geeft aan mensen om zelf actief te zijn. Die balans moet worden hervonden in de publieke sector.

Ad 7 Innovatie en wetenschappelijk onderzoek

Verschillende historische voorbeelden van grootschalige ingrepen in de economie laten zien dat het in korte tijd mogelijk is om de economie radicaal te transformeren. Innovatie en wetenschappelijk onderzoek kunnen hierin een vitale rol spelen. Wetenschap, kunst en creatieve industrie vormen de ideeënmotor van deze innovatieve economie.

Door wetenschap in duurzame ontwikkelingen extra te stimuleren via onderzoeksopdrachten en subsidies, stimuleren we ook een toekomstgerichte en innovatieve kenniseconomie. Aandachtspunten zijn daarbij de toegang van het MKB en zzp-ers tot kennisinstellingen, de focus op duurzame energie en op energiebesparing, en biologische en duurzame landbouw, duurzamer gebruik van water, voedingsstoffen, energie en grond, alsmede op de verhoging van de ziekteresistentie van gewassen en dieren. De inkoopkracht van de overheden moet worden gebruikt om innovatie aan te jagen.

Ad 8 Sterkste schouders, zwaarste lasten en belastingvergroening

Vergroening van de belasting, ook op gemeentelijk en provinciaal niveau, kent als algemeen uitgangspunt dat er een verschuiving moet plaatsvinden van een belasting op arbeid naar een belasting op grondstoffen. Dit heeft als gevolg dat arbeid goedkoper kan worden, waardoor sectoren als zorg, persoonlijke dienstverlening, cultuur en reparaties eveneens goedkoper worden. Deze sectoren zijn in het algemeen bevorderlijk voor meer duurzaamheid. Het belasten van het gebruik van grondstoffen leidt tot het toepassen van Cradle to Cradle-ontwerpen, hergebruik en zorgvuldiger gebruik. Verder betekent dit vooral op het gebied van energie een verschuiving van belastingen en subsidies. Het streng toepassen van het principe dat ‘de vervuiler betaalt’ is uitgangspunt. Daarbij horen ook emissierechten en soms quota.

Met de opbrengsten van de vergroening worden deels het overheidstekort en deels de lasten op arbeid verlaagd. Nog steeds is er sprake van een armoedeval onderaan de arbeidsmarkt. Aan de onderkant van de arbeidsmarkt moeten de tarieven omlaag en de belastingkortingen omhoog. Ook zullen bestaande fiscale regelingen (zoals de hypotheekrenteaftrek) in lijn gebracht worden met het principe dat de sterkste schouders de zwaarste lasten moeten dragen.

Een eerlijke globalisering blijft een illusie zolang we met de ene hand afpakken wat we

met de andere geven. Rijke landen staan onder andere toe dat multinationals hun winsten wegsluizen uit ontwikkelingslanden, zonder daar voldoende belasting over te betalen. Zo lopen arme landen meer inkomsten mis dan zij via ontwikkelingshulp ontvangen. Deze belastingontduiking en ontwijking moeten stoppen, om te beginnen in Nederland. Nederland mag geen belastingparadijs meer zijn voor multinationals. Nederland moet daartoe het Extractives Industries Transparency Initiative (EITI) ondertekenen en uitvoeren en rapportage van land tot land van winsten en daarover afgedragen belastingen (CbyC) ondersteunen.

Ad 9 Internationale economie en eerlijke wereldhandel

Nederland heeft baat bij een krachtige internationale aanpak van falende markten mensenrechtenschendingen en de roofbouw op de aarde. We zijn een wereldland: de zestiende economie van de wereld, de vierde exporteur van landbouwproducten, en met Amsterdam als het derde financiële centrum van Europa. Maar onze economie draait op landbouwgrond, energie en grondstoffen van elders.

Afspraken over internationale hulp dienen niet alleen te worden gehandhaafd en nagekomen (de 0,7% ODA) maar zelfs uitgebreid (voor samenwerking betreffende de grote duurzaamheidproblemen zoals klimaat, water en voedsel; en voor een universeel bestaanszekerheidsysteem). De wereldinkomensverdeling moet rechtvaardiger worden. Dat vraagt, naast hulp, ook om kwijting van schulden, en een nieuw financieel stelsel dat landen de mogelijkheid biedt om in tijden van nood een beroep te doen op nieuwe wereldwijde reserves.

Daarom pleiten we voor een ‘vereerlijking’ van het (internationale) handelsbeleid. Er moeten rechtvaardige internationale handels- en klimaatverdragen komen, evenals eerlijke belastingverdragen. Prijzen van producten uit ontwikkelingslanden moeten een weergave zijn van alle sociale en ecologische kosten en schaarsten, ook die waarvoor niet met geld betaald wordt. Nederland moet zich inzetten om in Europees verband afspraken te maken waardoor het niet langer mogelijk is dat multinationale ondernemingen winsten onbelast uit ontwikkelingslanden wegsluizen. En ook andere vormen van “omgekeerde ontwikkelingshulp” moeten worden bestreden. Handelsakkoorden dienen een sociale paragraaf te bevatten en moeten daadwerkelijk bijdragen aan lokale en regionale ontwikkeling. De onderhandelingen over deze verdragen moeten op een gelijkwaardige manier worden gevoerd.

Wij zetten ons in internationaal verband in voor een internationale heffing op de financiële sector of op financiële transacties (FTT). De opbrengsten kunnen ten goede komen aan het herstel van de schade die de crisis in de financiële sector heeft aangericht in de economie. Ook vanuit andere bronnen (als verzwaring van de belasting op de hoge inkomens) moeten fondsen gevormd worden om bestaanszekerheid (basisbehoeften) voor iedereen op deze aarde te garanderen.

Ad 10 Eerlijk meten

Het is tijd voor een andere kijk op welvaart. Cijferfetisjisme vertroebelt de blik op de toekomst. Van alles meer produceren levert voor korte tijd mooie groeicijfers op, maar op termijn een uitgeputte aarde. Door het Centraal Planbureau, en meer nog door het Planbureau voor de Leefomgeving, worden plannen ontwikkeld voor andere manieren van meten die meer recht doen aan duurzame en solidaire welvaart. Belangrijke achtergrond daarbij is de kritiek op de dominantie van het Bruto Binnenlands Product (BBP) in het publieke debat en bij het bepalen van het overheidsbeleid. We moeten toe naar indicatoren die deels een aanvulling geven op het BBP zoals de Human Development Index (HDI), ontwikkeld door het UNDP, de Ecologische Voetafdruk en de Living Planet Index van het Wereld Natuur Fonds. Andere indicatoren corrigeren het BBP zoals de het bekendste voorbeeld de (integratieve) Index for Sustainable Economic Welfare ontwikkeld door H. Daly en anderen. In Nederland is het Duurzaam Nationaal Inkomen ontwikkeld door R. Hueting.

Het gaat bij deze indicatoren niet alleen om anders meten maar ook om een andere kijk op economie, op andere waarden. Als iedereen gaat leven zoals de gemiddelde Nederlander, Europeaan of Amerikaan, dan hebben we aan één aardbol al lang niet meer genoeg. Het behoud van natuurlijke hulpbronnen voor toekomstige generaties vraagt om een grote omwenteling. Elk jaar uitstel leidt tot meer vervuiling, minder leefbaarheid en minder biodiversiteit. We moeten nu de uitstoot van broeikasgassen verminderen, bossen beschermen en de visvangst beperken voor herstel. Als het klimaat echt op hol slaat en de natuur is uitgeput, dan is de mensheid pas echt duur uit. Dan jagen voedseltekorten, watergebrek en onbewoonbare kuststreken miljoenen mensen op de vlucht. Hoe hoog we de dijken ook maken, de klimaatcrisis gaat aan ons land niet voorbij.

————–

De integrale brief is hier te vinden.